Kısa cevap: Las Meninas (Nedimeler, 1656), İspanyol saray ressamı Diego Velázquez’in (1599–1660) başyapıtıdır. Madrid’deki Prado Müzesi’ndedir. Tabloda, ortada beş yaşındaki prenses Margarita Teresa, onu çevreleyen iki nedime, iki cüce, bir köpek ve saray görevlileri görülür. Solda ise dev bir tuvalin başında fırçası elinde Velázquez’in kendisi durur. Arka duvardaki aynada Kral IV. Felipe ile Kraliçe Mariana’nın yansıması belirir. Bu yansıma, ressamın aslında kralı ve kraliçeyi resmettiğini ve onların da tam izleyicinin durduğu yerde durduğunu düşündürür. Tablo; kimin kimi izlediği, neyin resmedildiği ve izleyicinin nerede durduğu sorularıyla “resim üzerine bir resim” olarak sanat tarihinin en çok tartışılan eserlerinden biridir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Velázquez bölümünde İbrahim Selim, bu tartışmanın felsefi boyutuna dikkat çekiyor: “Foucault bu tablo üzerine kitap yazmış hocam, kafa yakıyor!” Burak Yiğit Aydın’a göre bu tabloyla birlikte “resim sanatı sadece boya olmaktan çıkıp felsefeye dönüştü.”
Sevilla’dan saraya
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, 1599’da Sevilla’da doğdu. 11 yaşında ressam Francisco Pacheco’nun atölyesine çırak olarak girdi ve sonradan onun kızıyla evlendi. Gençlik yıllarında, mutfak ve meyhane sahnelerini gösteren ve İspanyolca bodegón denen türde, inanılmaz bir gerçekçilikle çalıştı. Yumurta Kızartan Yaşlı Kadın (1618), 19 yaşındaki bir ressamın elinden çıktığına inanması zor bir eserdir. Caravaggio’nun ışık-gölge anlayışının etkisi açıktır. Bkz. Caravaggio.
1623’te 24 yaşındaki Velázquez, Kral IV. Felipe’nin saray ressamı oldu. Ömrünün geri kalanını kralın hizmetinde geçirdi. Yalnızca ressam değil, aynı zamanda sarayın üst düzey yöneticilerinden biri oldu. Sarayın dekorasyonundan törenlere kadar pek çok işten sorumluydu. Rubens ile tanıştı. İki kez İtalya’ya gitti. İkinci yolculuğunda yaptığı Papa X. Innocentius’un Portresi (1650), Papa’nın “Fazla gerçek!” diye tepki verdiği söylenen bir başyapıttır.
Las Meninas: tablodaki herkes
- Prenses Margarita Teresa: Kralın beş yaşındaki kızı, ışığın merkezinde.
- İki nedime (meninas): Biri diz çöküp prensese su dolu bir testi sunar, diğeri reverans yapar. Tablonun adı onlardan gelir.
- Mari Bárbola ve Nicolás Pertusato: Saray cüceleri. Nicolás, ayağıyla uyuklayan dev köpeği dürtüyor.
- Arka plandaki görevliler: Bir refakatçi kadın ve bir muhafız.
- Kapıdaki adam: Kraliçenin mabeyincisi José Nieto Velázquez, merdivende durmuş geriye bakar.
- Velázquez: Solda, fırçası ve paletiyle, dev bir tuvalin arkasından izleyiciye bakar. Göğsünde, ancak 1659’da kazandığı Santiago Tarikatı’nın kırmızı haçı vardır. Bu haç sonradan eklenmiştir.
- Aynadaki çift: Kral IV. Felipe ve Kraliçe Mariana.
Kim kimi izliyor?
Tablodaki figürlerin çoğu, tam izleyicinin durduğu yere bakar. Aynadaki yansıma, o noktada kralın ve kraliçenin durduğunu gösterir. Yani Velázquez’in tuvalinde muhtemelen onların portresi vardır. Prenses ve maiyeti ise onları ziyarete gelmiştir. Ama tablonun önünde duran izleyici, bir anda kendini kral ile kraliçenin yerinde bulur. Ressam bize bakarak bizi resmediyor gibidir. Tablonun bir “anlık fotoğraf” mı, yoksa çok bilinçli bir zihin oyunu mu olduğu, üç yüz yıldır tartışılıyor.
17. yüzyıl İtalyan ressamı Luca Giordano tabloyu “resmin teolojisi” olarak tanımladı. Fransız filozof Michel Foucault, 1966’da yayımlanan Kelimeler ve Şeyler kitabının ilk bölümünü bu tabloya ayırdı. Foucault’ya göre Las Meninas, temsilin kendisini temsil eden bir resimdir. Resmin asıl öznesi, yani kral, resimde yalnızca bir yansıma olarak, yani bir yokluk olarak bulunur.
Velázquez’in bu tabloda yaptığı başka bir şey de ressamlığın statüsünü yükseltmektir. O dönem İspanya’da resim hâlâ bir zanaat sayılıyordu ve ressamlar soyluluk unvanı alamıyordu. Velázquez kendini, kral ailesiyle aynı mekânda, onların gözünün önünde, onuruyla çalışan bir sanatçı olarak resmetti. Ölümünden kısa süre önce Santiago şövalyesi oldu. Rivayete göre tablodaki haçı ölümünden sonra kralın kendisi boyattı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Velázquez bölümü
Velázquez bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 6 derlemesinin açılış bölümüdür. Bölümün özü:
İbrahim Selim: “Foucault bu tablo üzerine kitap yazmış hocam, kafa yakıyor!”
Burak Yiğit Aydın: “Resim sanatı bu tabloyla beraber sadece boya olmaktan çıkıp felsefeye dönüştü.”
Velázquez’in mirası programın başka bölümlerine de uzanıyor. Francis Bacon’ın ünlü “çığlık atan papaları”, Velázquez’in Papa X. Innocentius portresine dayanır. Bkz. Francis Bacon. Kendini resmetme ve izleyiciyle oyun ise Magritte’in “Bu bir pipo değildir” sorgulamasına kadar uzanan bir çizginin başlangıcıdır. Bkz. René Magritte.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Foucault “kitap mı yazdı”? Foucault Las Meninas üzerine ayrı bir kitap yazmadı. Tablonun analizi, onun modern düşünce tarihini anlattığı Kelimeler ve Şeyler kitabının ünlü açılış bölümüdür. Ama bu bölüm, kitabın kendisinden daha çok okunan bir metne dönüştü.
- Picasso’nun 58 Meninas’ı: Bölümün iddiasını destekleyen güçlü bir kanıt, 1957’de Picasso’nun bu tablo üzerine 58 farklı resimden oluşan bir seri yapmasıdır. Seri bugün Barselona’daki Picasso Müzesi’ndedir. Bkz. Pablo Picasso.
Velázquez eserleri nerede görülür?
- Prado Müzesi, Madrid: Las Meninas, Breda’nın Teslimi, İplikçiler ve kraliyet portreleri.
- Galleria Doria Pamphilj, Roma: Papa X. Innocentius’un Portresi.
- National Gallery, Londra: Rokeby Venüsü.
- Metropolitan Museum of Art, New York: Juan de Pareja’nın Portresi.
Sıkça sorulan sorular
Las Meninas tablosu neyi anlatır?
Las Meninas, prenses Margarita Teresa’yı ve maiyetini, kral ile kraliçeyi resmeden Velázquez’in atölyesinde gösterir. Aynadaki yansıma ve figürlerin bakışları, izleyiciyi tablonun içine çeker ve kimin kimi izlediğini sorgulatır.
Las Meninas’ta aynada kim var?
Arka duvardaki aynada İspanya Kralı IV. Felipe ile Kraliçe Mariana’nın yansıması görülür.
Diego Velázquez kimdir?
Diego Velázquez (1599–1660), Kral IV. Felipe’nin saray ressamı olan, Las Meninas ve Papa X. Innocentius’un Portresi ile tanınan İspanyol Barok ressamıdır.
Foucault Las Meninas hakkında ne söyledi?
Foucault, Kelimeler ve Şeyler’in ilk bölümünde tabloyu temsilin kendisini temsil eden bir eser olarak yorumladı. Tablonun asıl öznesi olan kral, yalnızca bir yansıma olarak oradadır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Velázquez bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 6 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Diego Velázquez, Las Meninas, 1656, Prado Müzesi. Kamu malı, Wikimedia Commons.
