Kısa cevap: Henri Matisse (1869–1954), 20. yüzyılın en etkili Fransız ressamlarından biri ve Fovizm akımının öncüsüdür. Rengi, nesnenin gerçek renginden bağımsız olarak duygunun taşıyıcısı hâline getirdi. 1905’te karısının yüzünü yeşil gölgelerle boyadığı portreler skandal yarattı. Dans (1909–1910) en tanınan eseridir. Pablo Picasso ile rekabeti modern sanatın yönünü belirledi. Hayatının son yıllarında hastalık nedeniyle fırça tutamayınca boyalı kâğıtları makasla keserek yeni bir teknik geliştirdi ve Vence’taki Rosaire Şapeli’ni tasarladı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 2. sezonundaki Matisse bölümünde Burak Yiğit Aydın, onu “sanat tarihinin en cesur ressamı” olarak tanımlıyor. Bu yazıda Matisse’in neden böyle anıldığını, hayatı ve eserleriyle birlikte bölümden notları ele alıyoruz.
Hukuk kâtipliğinden resme
Matisse, 31 Aralık 1869’da kuzey Fransa’da, Le Cateau-Cambrésis’te doğdu. Babasının isteğiyle hukuk okudu ve bir avukatın yanında kâtip olarak çalışmaya başladı. 1889’da apandisit nedeniyle uzun süre yatağa düştüğünde annesi ona vakit geçirsin diye bir boya kutusu aldı. Matisse yıllar sonra bu anı “bir tür cennet keşfettim” diye anlatacaktı. Hukuku bıraktı, Paris’e taşındı ve sembolist ressam Gustave Moreau’nun atölyesinde çalıştı. Moreau öğrencilerine “Ben bir köprüyüm, siz onun üzerinden geçeceksiniz” derdi. Matisse de geçti.
İlk yıllarında Cézanne’ın yapı anlayışını, Van Gogh ve Gauguin’in renk cesaretini, Signac’ın noktacı tekniğini inceledi. 1904 yazında Saint-Tropez’de Signac’ın yanında noktacılığı denedi. Bir yıl sonra ise kuralları tamamen bıraktı.
Fovizm nedir? 1905’in “vahşi hayvanları”
1905 Paris Sonbahar Salonu’nun (Salon d’Automne) yedinci odasında Matisse, André Derain, Maurice de Vlaminck ve arkadaşlarının tabloları yan yana asıldı. Tablolarda ağaçlar kırmızı, yüzler yeşil, gökyüzü turuncuydu. Fırça darbeleri kaba ve hızlıydı. Odanın ortasında ise İtalyan Rönesansı tarzında zarif bir heykel duruyordu. Eleştirmen Louis Vauxcelles bu manzarayı “Donatello vahşi hayvanların arasında!” (Donatello chez les fauves) diye yazdı. Fransızca “fauve” yırtıcı hayvan demektir; akımın adı bu alaycı cümleden geldi.
Fovizm kısa ömürlü bir akımdı ve yaklaşık 1905–1908 arasında etkili oldu. Ama etkisi kalıcıydı. Fovistlere göre renk, ışığın taklidi değil, doğrudan duygunun kendisiydi. Matisse’in o yıl sergilediği Şapkalı Kadın ile hemen ardından yaptığı Yeşil Çizgi, karısı Amélie’nin portreleriydi. İkincisinde Madam Matisse’in yüzünü burnundan alnına inen yeşil bir şerit ikiye böler. Rengin psikolojiye etkisini renklerin psikolojik etkileri yazımızda, rengi en cesur kullanan ressamları ise renkleri en iyi kullanan sanatçılar yazımızda ele aldık.
Dans: bir halka, beş figür, üç renk
Matisse 1909’da Rus koleksiyoncu Sergei Şçukin’den, Moskova’daki konağının merdiven boşluğu için iki büyük pano siparişi aldı: Dans ve Müzik. Dans, mavi bir gökyüzü ve yeşil bir tepe üzerinde el ele tutuşup dönen beş kırmızı çıplak figürden oluşur. Derinlik, gölge ve ayrıntı yoktur. Yalnızca üç renk ve bir ritim vardır. Sol alttaki iki figürün ellerinin neredeyse kopacak gibi uzanıp birbirine yetişememesi, halkanın sürekli hareket hâlinde olduğunu hissettirir. Eser bugün St. Petersburg’daki Hermitage Müzesi’ndedir. Daha önceki bir çalışması New York’taki MoMA’da bulunur.
Picasso ve Matisse: modern sanatın büyük rekabeti
İki ressam 1906’da, Amerikalı koleksiyoncu Gertrude Stein ile kardeşlerinin Paris’teki salonunda tanıştı. Matisse on iki yaş büyüktü ve o sırada avangardın lideri sayılıyordu. Picasso’nun Avignonlu Kızlar’ı (1907) kısmen Matisse’in Mavi Çıplak’ına ve Yaşama Sevinci’ne bir cevaptı. Matisse rengi özgürleştirirken Picasso biçimi parçaladı. Biri Fovizmin, diğeri Kübizmin yolunu açtı.
1907’de birbirleriyle birer tablo takas ettiler. Rekabet ömür boyu sürdü, ama giderek derin bir saygıya dönüştü. Matisse 1954’te öldüğünde Picasso’nun “Her şey göz önüne alındığında, yalnızca Matisse var” dediği aktarılır. Picasso’nun hikâyesini Pablo Picasso yazımızda anlattık.
Makasla resim: son yılların mucizesi
1941’de Matisse bağırsak kanseri nedeniyle ağır bir ameliyat geçirdi. Sonrasında uzun süre ayağa kalkamadı, yatakta ve tekerlekli sandalyede çalışmak zorunda kaldı. Fırçayı uzun süre tutamayınca asistanlarına kâğıtları guaş boyayla boyattı. Sonra bu renkli kâğıtları büyük bir terzi makasıyla kesip duvara iğneleyerek kompozisyonlar kurdu. Bu tekniğe gouaches découpées denir. Matisse buna “makasla çizmek” diyordu.
Bu dönemin en önemli eserleri Jazz kitabı (1947), Mavi Çıplaklar serisi ve Fransa’nın güneyinde, Vence’taki Rosaire Şapeli’dir (1948–1951). Matisse şapelin vitraylarını, duvar resimlerini, sunağını ve hatta rahiplerin giysilerini tasarladı ve eseri hayatının başyapıtı saydı. Şapeli tasarlamasının arkasında, hastalığı sırasında ona bakan ve sonradan rahibe olan genç hemşire Monique Bourgeois ile kurduğu dostluk vardı.
Henri Matisse eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Matisse bölümü
Matisse, programın 2. Sezon 3. Bölümünde anlatılıyor (yaklaşık 47 dakika). İbrahim Selim her zamanki gibi “Bugün kimi tokatlayacağız?” diye soruyor. Yiğit Hoca’nın cevabı Matisse’in neden bu kadar cesur bulunduğunu özetliyor:
Burak Yiğit Aydın: “Bu adam sanat tarihinin en cesur ressamı bence. Çünkü herkes korkarken 1905’te kadının yüzünü cart yeşile boyadı!”
İbrahim Selim: “Adam kadının yüzünü yeşile boyamış, sonra eve gidince hanım ‘Beni niye yeşile boyadın Henri?’ dememiş mi yani?”
Programın kamera arkası kahramanı editör Bener de bu bölümde sahneye çıkıyor: Fovizm için notlara “Vahşi Hayvanlar” yazdığı için takılıyorlar. Bölümün en ilginç anekdotlarından biri 1913 Armory Show’u. Sergi Chicago’ya geldiğinde Sanat Enstitüsü öğrencileri Matisse’i gıyabında “sanatsal cinayetten” yargıladılar ve tablolarının kopyalarını yaktılar. Picasso rekabeti için de Yiğit Hoca şunu söylüyor:
Burak Yiğit Aydın: “İkisi de 1907’de aynı anda bomba patlattı; biri Avignonlu Kızlar’ı yaptı, öbürü Mavi Çıplak’ı!”
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Chicago’da sahte mahkeme kuruldu mu? Evet. 1913’te Armory Show, Chicago Sanat Enstitüsü’nde sergilendiğinde öğrenciler Matisse adına uydurdukları bir karakteri yargılayan sahte bir duruşma düzenledi. Ardından Mavi Çıplak dahil bazı tablolarının kopyalarını yaktılar. Basın olayı geniş yer vererek aktardı.
- Madam Matisse tabloya kızdı mı? Şapkalı Kadın’ı görenlerin alay ettiği, Matisse’in açılıştan sonra sergiye gitmeye çekindiği bilinir. Amélie Matisse’in kendi tepkisine dair kesin bir belge yoktur. Bölümdeki “şok geçiriyor” anlatımı esprili bir yorumdur.
- Picasso Matisse’in eserlerini “ödünç alır” mıydı? İkili tablo takas etti ve birbirlerinin işlerini yakından izledi. Picasso’nun Matisse’den etkilenen pek çok resmi vardır. Ama izinsiz alma ya da çalma gibi bir olay belgelenmemiştir. Bölümdeki ifade rekabeti anlatan bir abartıdır.
Matisse eserleri nerede görülür?
- Hermitage Müzesi, St. Petersburg: Dans ve Müzik.
- Musée Matisse, Nice: Sanatçının son yıllarını geçirdiği kentte, geniş bir koleksiyon.
- Rosaire Şapeli, Vence: Matisse’in tasarladığı şapel; ziyarete açıktır.
- Baltimore Museum of Art: Mavi Çıplak ve Cone kız kardeşlerin koleksiyonu.
- Statens Museum for Kunst, Kopenhag: Yeşil Çizgi.
Sıkça sorulan sorular
Henri Matisse kimdir?
Henri Matisse (1869–1954), Fovizmin öncüsü Fransız ressamdır. Rengi duygunun aracı hâline getirmesi, Dans tablosu ve hayatının sonunda geliştirdiği kâğıt kesme tekniğiyle tanınır.
Fovizm nedir?
Fovizm, 1905–1908 yılları arasında Fransa’da etkili olan ve rengi gerçekçilikten bağımsız, yoğun ve duygusal biçimde kullanan resim akımıdır. Adını Fransızca “vahşi hayvanlar” anlamına gelen “fauves” kelimesinden alır.
Matisse ve Picasso arasında ne vardı?
İkisi 1906’da tanıştı ve ömür boyu süren bir rekabete girdi. Matisse rengi, Picasso biçimi öne çıkardı. Rekabetleri zamanla karşılıklı saygıya dönüştü.
Matisse neden makasla çalıştı?
1941’deki ameliyatından sonra uzun süre fırça kullanamadığı için boyalı kâğıtları makasla keserek kompozisyonlar oluşturdu. Bu tekniğe gouaches découpées denir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Matisse bölümünde ne anlatılıyor?
Bölümde Burak Yiğit Aydın ve İbrahim Selim; Fovizmin doğuşunu, Madam Matisse’in yeşil yüzlü portresini, 1913 Chicago’daki sahte mahkemeyi ve Picasso rekabetini konuşur.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Henri Matisse, Dans, 1909–1910, Hermitage Müzesi. Kamu malı. Görsel: WikiArt.
