Türk Beşleri, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Batı müziğinin armoni, kontrpuan ve orkestrasyon tekniklerini Anadolu ezgileri ve makam dünyasıyla birleştiren beş bestecidir: Cemal Reşit Rey, Hasan Ferit Alnar, Ulvi Cemal Erkin, Ahmed Adnan Saygun ve Necil Kâzım Akses. Hepsi 1904–1908 yılları arasında doğmuş, müzik eğitimlerini büyük ölçüde Avrupa’da tamamlamış ve Türkiye’de çok sesli müziğin kurucu kuşağı olmuştur.
Türk Beşleri Kimlerdir? Kısa Liste
| Besteci | Yaşam | En bilinen eserlerinden |
|---|---|---|
| Cemal Reşit Rey | 1904–1985 | Enstantaneler, Çelebi opereti |
| Hasan Ferit Alnar | 1906–1978 | Kanun Konçertosu |
| Ulvi Cemal Erkin | 1906–1972 | Köçekçe, Piyano Konçertosu, Beş Damla |
| Ahmed Adnan Saygun | 1907–1991 | Yunus Emre Oratoryosu, Özsoy operası |
| Necil Kâzım Akses | 1908–1999 | Çiftetelli, Ankara Kalesi |
“Türk Beşleri” adı nereden geliyor?
Ad, 19. yüzyılda Rus ulusal müziğini kuran ve “Beşler” (Moğuçaya Kuçka) olarak anılan besteci grubuna benzetilerek verilmiştir. Rus Beşleri gibi Türk Beşleri de resmî bir topluluk değildir; ortak bir kuşağı ve benzer bir sanatsal hedefi paylaşan besteciler için sonradan kullanılan bir adlandırmadır.
Ortak özellikleri nelerdir?
- Halk müziğinden beslenmek: Türkü ve oyun havalarındaki ritimleri (örneğin aksak ritimleri) ve makam renklerini çok sesli yapıya taşıdılar.
- Batı formlarını kullanmak: Senfoni, konçerto, opera, oratoryo ve oda müziği gibi formlarda eser verdiler.
- Kurum kurmak: Konservatuvarlarda öğretmen, orkestralarda şef ve yönetici olarak çalıştılar; sonraki kuşakların yetişmesini sağladılar.
- Cumhuriyet’in kültür politikası: Yeni devletin çağdaş ve ulusal bir sanat müziği oluşturma hedefinin taşıyıcıları oldular.
Beş Besteci Tek Tek
Cemal Reşit Rey (1904–1985)
Kudüs’te doğdu, müzik eğitimini Paris’te aldı. İstanbul Şehir Orkestrası’nın kurucusu ve uzun yıllar şefi olarak İstanbul’un konser hayatına yön verdi. Operet, piyano ve orkestra eserleri yazdı. Bugün İstanbul’daki Cemal Reşit Rey Konser Salonu onun adını taşır.
Hasan Ferit Alnar (1906–1978)
Önce geleneksel Türk müziği içinde yetişti, ardından Viyana’da kompozisyon ve şeflik eğitimi aldı. En tanınan eseri, geleneksel bir Türk çalgısını senfonik orkestrayla buluşturan Kanun Konçertosu’dur. Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası’nda şef olarak görev yaptı.
Ulvi Cemal Erkin (1906–1972)
Paris’te eğitim aldı; Ankara Devlet Konservatuvarı’nda uzun yıllar piyano öğretmenliği yaptı. Oyun havalarının enerjisini orkestraya taşıyan Köçekçe, en sık seslendirilen Türk orkestra eserlerinden biridir.
Ahmed Adnan Saygun (1907–1991)
İzmir’de doğdu, Paris’te eğitim gördü. 1934’te yazdığı Özsoy, Türk operasının ilk örneklerinden sayılır. 1942 tarihli Yunus Emre Oratoryosu yurt dışında en çok tanınan Türk eserlerinden biridir. 1936’da Béla Bartók’un Anadolu’daki halk müziği derleme çalışmalarına eşlik etti; 1971’de Devlet Sanatçısı unvanını aldı.
Necil Kâzım Akses (1908–1999)
İstanbul’da doğdu, Viyana ve Prag’da eğitim aldı. Ankara Devlet Konservatuvarı’nın kuruluş çalışmalarında görev aldı ve yöneticilik yaptı. Çiftetelli ve Ankara Kalesi gibi eserlerinde halk dansı ritimlerini modern bir orkestra diliyle işledi.
Türk Beşleri ile Türk klasik müziği aynı şey mi?
Hayır. Türk klasik müziği (Türk sanat müziği), Itrî ve Dede Efendi gibi bestecilerle anılan, makam ve usul sistemine dayanan geleneksel tek sesli müziktir. Türk Beşleri ise bu mirastan ve halk müziğinden yararlanan, ancak Batı tekniğiyle yazan çok sesli Türk müziği bestecileridir. İki alanın sanatçıları için Türk klasik müzik sanatçıları yazımıza göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Türk Beşleri kimlerdir?
Cemal Reşit Rey, Hasan Ferit Alnar, Ulvi Cemal Erkin, Ahmed Adnan Saygun ve Necil Kâzım Akses.
Türk Beşleri’nin ortak amacı neydi?
Anadolu’nun halk ve makam müziği malzemesini evrensel çok sesli müzik formlarıyla işleyerek hem ulusal hem de uluslararası dinleyiciye seslenen bir Türk sanat müziği yaratmak.
Türk Beşleri’nin en ünlü eseri hangisidir?
Tek bir eser seçmek zor olsa da Saygun’un Yunus Emre Oratoryosu, Erkin’in Köçekçe’si ve Alnar’ın Kanun Konçertosu en sık anılan ve seslendirilen eserlerdendir.
Görsel kaynakları
- Kapak görseli: Cemal Reşit Rey, 1950 — Akşam gazetesi, 3 Mayıs 1950; kaynak: Ankara Üniversitesi. Lisans: kamu malı. Wikimedia Commons
- Ulvi Cemal Erkin — fotoğrafçısı bilinmiyor; kaynak: ARCA, L’Atlàntida gazete arşivi. Lisans: kamu malı. Wikimedia Commons
- Mikayıl Abdullayev, Tofik Guliyev ve Ahmed Adnan Saygun, 1960’ların ortası — fotoğrafçısı bilinmiyor. Lisans: kamu malı. Wikimedia Commons
Hasan Ferit Alnar ve Necil Kâzım Akses’in serbest lisanslı bir fotoğrafı Wikimedia Commons’ta bulunmadığı için yazıya eklenmemiştir; portreleri Hasan Ferit Alnar ve Necil Kâzım Akses Vikipedi sayfalarında görülebilir.
