Kısa cevap: Roy Lichtenstein (1923–1997), Amerikalı Pop Art sanatçısıdır. 1961’den itibaren çizgi roman karelerini ve reklam görsellerini büyük tuvallere aktardı. Gazete baskısında tonlama için kullanılan küçük mekanik noktaları, yani Ben-Day noktalarını elle ve şablonla büyüterek imza üslubunu yarattı. Whaam! (1963) ve Boğulan Kız (Drowning Girl, 1963) en bilinen eserleridir. 1964’te Life dergisi onun için “ABD’nin en kötü sanatçısı mı?” diye sordu. Bugün ise eserleri müzayedelerde on milyonlarca dolara satılıyor. Eserlerinde kaynak gösterilmeden kullanılan çizgi roman karelerinin asıl çizerleri ise tartışma konusu olmaya devam ediyor.
Lichtenstein, “Bunu ben de çizerim” cümlesinin en çok hedef aldığı sanatçılardandır. Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 2. sezonunda Burak Yiğit Aydın onu “dünyanın yarısının nefret ettiği adam” diye tanıtıyor. Bu yazıda Lichtenstein’ı, Pop Art’ı ve bölümde açılan çizer hakkı tartışmasını ele alıyoruz.
Soyut dışavurumculuktan çizgi romana
Lichtenstein 1923’te New York’ta doğdu. Ohio Eyalet Üniversitesi’nde sanat okudu. II. Dünya Savaşı’nda Avrupa’da askerlik yaptı ve döndükten sonra üniversitelerde ders verdi. 1950’lerde, dönemin hâkim akımı olan soyut dışavurumculuğun etkisinde tablolar yaptı. Pollock’un ve Rothko’nun büyük, ciddi ve neredeyse dinsel tuvalleri sanat dünyasının merkezindeydi. Bu dünyayı Jackson Pollock ve Mark Rothko yazılarımızda anlattık.
1961’de kırılma geldi. Sık anlatılan hikâyeye göre küçük oğlu ona bir Miki Fare çizgi romanını gösterip “Bahse girerim sen bu kadar iyi çizemezsin baba” dedi. Lichtenstein’ın o yıl yaptığı Look Mickey, Miki ile Donald’ı balık tutarken gösteren bir çizgi roman karesinin büyütülmüş hâliydi. Kısa sürede galerici Leo Castelli ile anlaştı. 1962’deki ilk kişisel sergisi açılmadan satıldı.
Ben-Day noktaları nedir?
Ben-Day noktaları, 1879’da illüstratör ve matbaacı Benjamin Day’in geliştirdiği bir baskı tekniğidir. Ucuz gazete ve çizgi roman baskısında, sınırlı sayıda mürekkeple ara tonlar elde etmek için küçük renkli noktalar yan yana ya da üst üste basılır. Örneğin pembe bir ten, beyaz kâğıt üzerine aralıklı kırmızı noktalarla elde edilir. Uzaktan göz bu noktaları karıştırır.
Lichtenstein bu mekanik dili el emeğiyle taklit etti. Önce delikli metal şablonlar ve fırçalar, sonra kendi ürettiği şablonlar kullandı. Asistanlarıyla birlikte noktaları tek tek boyadı. Ortaya çıkan sonuç, hem bir makine ürünü gibi görünen hem de son derece titiz bir el işçiliği olan resimlerdi. Bu ironi, eserlerinin ana konusudur: Seri üretilen duygular, elle üretilmiş bir makine görüntüsüyle sunulur.
Boğulan Kız ve Whaam!
Boğulan Kız (1963, MoMA), DC Comics’in romantik çizgi romanlarından birindeki kareden uyarlanmıştır. Dev dalgaların arasında gözyaşları içindeki sarışın bir kadın, düşünce balonunda “Umurumda değil! Brad’i yardıma çağıracağıma batarım daha iyi!” der. Melodramın aşırılığı ile soğuk, düz renkler ve noktalar arasındaki çelişki, izleyiciyi hem güldürür hem rahatsız eder. Dalgaların kıvrımı, Hokusai’nin Büyük Dalga’sını hatırlatır.
Whaam! (1963, Tate Modern) ise iki panelden oluşan bir savaş sahnesidir. Soldaki uçak füze ateşler, sağdaki düşman uçağı “WHAAM!” yazısıyla birlikte alevler içinde patlar. Savaş, bir çocuk dergisinin onomatopesine indirgenmiştir. Lichtenstein’ın büyüttüğü karelerin hemen hepsi, dönemin tüketim kültürünün duyguyu nasıl standartlaştırdığını gösterir: Aşk acısı da ölüm de aynı ucuz baskı diliyle anlatılır.
“ABD’nin en kötü sanatçısı mı?”
Life dergisi 31 Ocak 1964 sayısında Lichtenstein hakkındaki yazıya “Is He the Worst Artist in the U.S.?” başlığını attı. Eleştirmenlerin önemli bir kısmı onu bayağı, kopyacı ve sanatsız buluyordu. Ama Pop Art’ın başarısının sırrı da buradaydı: Sanat dünyasının “yüksek” ve “alçak” kültür ayrımını alaya alıyordu. Lichtenstein, Andy Warhol ile birlikte bu akımın yüzü oldu. Warhol’un hikâyesi için Andy Warhol yazımıza bakabilirsiniz.
Roy Lichtenstein eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Lichtenstein bölümü
Lichtenstein, programın 2. Sezon 4. Bölümünde (yaklaşık 46 dakika) anlatılıyor. Bölüm İbrahim Selim’in Yiğit Hoca’nın kıyafetine takılmasıyla açılıyor: “Pijamanız bile çok şık hocam maşallah!” Ardından “Bunu ben de çizerim” tartışması geliyor. Editör Bener’e “özlü sözü de o bulsun” diye takılırken Yiğit Hoca, Ben-Day noktalarını gazetedeki resme büyüteçle bakmaya benzetiyor. Bölümün en çok paylaşılan anı ise Yiğit Hoca’nın kendi sosyal medya kazası:
Burak Yiğit Aydın: “Geçen gün Kusama için ‘Mekânın benekli cennet olsun’ yazdım, takipçinin biri ‘Hocam kadın zaten beneklerden kaçıp kliniğe yattı, cenneti bari benekli olmasın!’ diye fırça kaydı bana!”
İbrahim Selim: “Haklı ama adam!”
Şakanın bağlamı için Yayoi Kusama yazımıza bakabilirsiniz. Ciddi kısım ise çizgi roman çizerlerinin hakkı:
İbrahim Selim: “Peki Lichtenstein çizgi roman çizerlerinin hakkını yedi mi hocam?”
Burak Yiğit Aydın: “Yedi tabii! Çizgi romancıların karelerini birebir aldı, müzeye astı, milyon dolarlar kazandı. Çizerler ise asgari ücrete çalışıyordu. Pop Art’ın ahlaksız sermaye tarafı tam olarak budur!”
Bölümde anlatılan: doğru mu? Çizer hakkı tartışması
Bu eleştiri yeni değil ve büyük ölçüde haklı. Lichtenstein’ın kaynak aldığı karelerin çoğu, adı bile anılmayan çizerlere aitti. Whaam!’in kaynağı, Irv Novick’in DC Comics için çizdiği bir savaş hikâyesindeki karedir. Russ Heath ve Tony Abruzzo gibi çizerlerin kareleri de birebir yakın kompozisyonlarla kullanıldı. Bu çizerler sayfa başına düşük ücretlerle çalışıyordu ve çoğu, eserlerinin müzelerde milyon dolarlık tablolara dönüştüğünü sonradan öğrendi. Russ Heath, ilerleyen yaşlarında bu durumu açıkça eleştirdi.
Lichtenstein’ı savunanlar ise şunu söyler: Sanatçı kareleri birebir kopyalamadı. Kompozisyonu sadeleştirdi, renkleri ve metni değiştirdi, ölçeği dönüştürdü. Yani kaynağı yeniden yorumladı. Hukuki olarak hiçbir çizer dava açmadı, çünkü haklar çizerlerde değil yayınevlerindeydi. Etik tartışma ise sürüyor. Konunun telif boyutunu telif hakkı yazımızda ele aldık.
- “Asgari ücrete çalışıyordu” ifadesi: Çizerlerin sayfa başı ücret aldığı ve kazançlarının düşük olduğu doğrudur. “Asgari ücret” ise bölümdeki esprili bir genellemedir.
- Oğlunun Miki Fare hikâyesi: Lichtenstein’ın kendi anlatımlarında ve biyografilerde geçer. Ancak sanatçı aynı dönemde zaten çizgi roman ve reklam imgeleriyle deneyler yapıyordu.
Lichtenstein eserleri nerede görülür?
- MoMA, New York: Boğulan Kız.
- Tate Modern, Londra: Whaam!.
- Whitney Museum, New York ve Art Institute of Chicago.
- National Gallery of Art, Washington: Lichtenstein Vakfı’nın bağışladığı geniş bir koleksiyon.
Sıkça sorulan sorular
Roy Lichtenstein kimdir?
Roy Lichtenstein (1923–1997), çizgi roman karelerini ve Ben-Day noktalarını büyük tuvallere taşıyan Amerikalı Pop Art sanatçısıdır. Whaam! ve Boğulan Kız en bilinen eserleridir.
Ben-Day noktaları nedir?
Ucuz baskıda sınırlı mürekkeple ara ton elde etmek için kullanılan küçük renkli noktalardır. Adını 19. yüzyılda tekniği geliştiren Benjamin Day’den alır.
Lichtenstein çizgi romanları kopyaladı mı?
Lichtenstein pek çok eserinde mevcut çizgi roman karelerini temel aldı ve çizerlerin adını anmadı. Kompozisyonları sadeleştirip dönüştürdüğü için bir yorum olarak savunulsa da çizer hakları konusundaki eleştiriler bugün de sürüyor.
Pop Art nedir?
Pop Art, 1950’lerin sonunda İngiltere’de ve ABD’de ortaya çıkan, reklam, çizgi roman ve tüketim ürünleri gibi popüler kültür imgelerini sanatın konusu yapan akımdır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Lichtenstein bölümünde neler konuşuluyor?
Bölümde Burak Yiğit Aydın ve İbrahim Selim; Ben-Day noktalarını, “Bunu ben de çizerim” eleştirisini, Kusama paylaşımı anekdotunu ve çizgi roman çizerlerinin hakkı tartışmasını konuşur.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Roy Lichtenstein, Whaam!, 1963. © Roy Lichtenstein hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
