Kısa cevap: Mark Rothko (1903–1970), Letonya doğumlu Amerikalı ressamdır. Soyut dışavurumculuğun “renk alanı resmi” (color field painting) kolunun en tanınan ismidir. 1949’dan itibaren yaptığı, büyük tuvaller üzerinde yumuşak kenarlı, üst üste duran renk dikdörtgenlerinden oluşan resimlerle tanınır. Kendini bir “renkçi” olarak görmeyi reddetti. Amacının trajedi, coşku ve ölüm gibi temel insani duyguları ifade etmek olduğunu söyledi. 1958’de New York’taki lüks Four Seasons restoranı için duvar resimleri yapmayı kabul etti, sonra parayı iade edip eserleri geri çekti. Houston’daki Rothko Şapeli onun son büyük projesidir. 1970’te atölyesinde intihar etti.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Rothko bölümünde İbrahim Selim, Rothko’nun restoran kararına şaşırıyor: “Restoranın parasını geri verip tabloları çekmiş adam!” Burak Yiğit Aydın’ın aktardığı söz ise Rothko’yu özetliyor.
Dvinsk’ten Portland’a
Marcus Rothkowitz, 25 Eylül 1903’te Rus İmparatorluğu’nun Dvinsk kentinde, bugünkü Letonya’nın Daugavpils şehrinde, Yahudi bir ailede doğdu. Çocukluğu, Yahudilere yönelik baskı ve şiddet korkusuyla geçti. 1913’te, on yaşında ailesiyle birlikte ABD’ye göç etti ve Oregon’daki Portland’a yerleşti. Birkaç ay sonra babası öldü. Yale Üniversitesi’ne burslu girdi, ama iki yıl sonra okuldaki seçkinci ve Yahudi karşıtı havadan bıkıp ayrıldı. New York’a gidip resim öğrendi. Uzun yıllar çocuklara resim öğretmenliği yaparak geçindi. 1940’ta adını Mark Rothko olarak değiştirdi.
Mitlerden renk alanlarına
1940’larda Rothko, II. Dünya Savaşı’nın dehşeti karşısında Yunan trajedilerine ve mitlere yöneldi. Bu dönemin resimleri sürrealizmden etkilenen, figürlerin parçalandığı ve bilinçdışı imgelerle dolu eserlerdi. Ama 1949 civarında, bütün figürleri ve imgeleri resimden çıkardı. Geriye yalnızca renk kaldı.
Rothko’nun klasik dönem resimleri, genellikle dikey bir tuvalin üzerinde iki ya da üç yumuşak kenarlı dikdörtgenden oluşur. Bu dikdörtgenler sanki tuvalin içinde nefes alıyor, hafifçe titreşiyor gibidir. Rothko renkleri ince, sulandırılmış katmanlar hâlinde, birbirinin üzerine sürdü. Böylece renkler sanki arkadan ışık alıyormuş gibi parlar. Tuvaller kasten büyüktü. Rothko, izleyicinin resme 45 santim kadar yaklaşmasını, resmin içine girer gibi onunla baş başa kalmasını istedi.
“Renk ilişkileriyle ilgilenmiyorum” diyordu. “Yalnızca temel insani duyguları ifade etmekle ilgileniyorum: trajedi, coşku, ölüm… Resimlerimin önünde ağlayan insanlar, benim onları yaparken yaşadığım dinî deneyimi yaşıyor.” Rengin bu ruhsal etkisi fikrinin bir öncüsü Kandinsky’dir. Bkz. Kandinsky.
Seagram duvar resimleri: “İştahlarını kaçırmak istiyorum”
1958’de Rothko’ya, New York’ta yeni yapılan Seagram binasındaki lüks Four Seasons restoranı için bir dizi büyük duvar resmi ısmarlandı. Ücret, o dönem için çok büyük bir paraydı. Rothko işi kabul etti ve koyu kırmızı, bordo ve siyah tonlarında, kapalı ve boğucu duvar resimleri yaptı. Bu resimler, Michelangelo’nun Floransa’daki Laurenziana Kütüphanesi’nin kör pencereli duvarlarından esinlenmişti.
O yıllarda Avrupa’ya giderken gemide bir gazeteciye niyetini açıkça söyledi: Bu odada yemek yiyen “her zengin piçin iştahını kaçıracak” bir şey yapmak istiyordu. 1959’da restoranın açılışından sonra karısıyla birlikte orada yemek yedi. Mekânın lüksünü, fiyatları ve insanların sohbetini görünce sözleşmeyi feshetti, aldığı parayı iade etti ve resimleri geri çekti. Eserlerin bir kısmı bugün Londra’daki Tate Modern’de, ayrı bir odada, Rothko’nun istediği loş ışıkta sergileniyor.
Rothko Şapeli ve son
1964’te koleksiyoner Dominique ve John de Menil çifti, Houston’da yapılacak, hiçbir dine ait olmayan bir meditasyon şapeli için Rothko’dan bir dizi resim istedi. Rothko şapelin mimarisini de etkiledi. 14 dev, koyu mor ve siyaha yakın tuval yaptı. Şapel 1971’de, Rothko’nun ölümünden bir yıl sonra açıldı.
Son yıllarında Rothko depresyon, alkol, sağlık sorunları ve dağılan bir evlilikle boğuştu. Resimleri giderek karardı. 25 Şubat 1970’te New York’taki atölyesinde intihar etti. Aynı gün, Seagram resimlerinden dokuzu Londra’daki Tate’e ulaştı. Ölümünden sonra mirasının yöneticileri resimlerini düşük fiyatlarla bir galeriye satınca, kızı Kate Rothko’nun açtığı dava sanat dünyasının en büyük skandallarından biri oldu ve 1975’te mirasçıların zaferiyle sonuçlandı.
Mark Rothko eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Mark Rothko bölümü
Rothko bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 6 derlemesinde Kandinsky bölümünün ardından geliyor. Bölümün en çok konuşulan diyaloğu:
İbrahim Selim: “Restoranın parasını geri verip tabloları çekmiş adam!”
Burak Yiğit Aydın: “‘Zenginler biftek yerken benim acıma bakamazlar’ dedi ve parayı yüzlerine fırlattı.”
Rothko’nun hikâyesi programın sık sık döndüğü bir soruyu yeniden açıyor: Sanatın parası kimden geliyor ve sanatçı bununla nasıl başa çıkıyor? Rönesans’ta Medici’lerin, 20. yüzyılda ise Seagram şirketinin parası… Rothko, kendi sanatının bir lüks restoranın dekoruna dönüşmesine karşı çıkan nadir sanatçılardan biri oldu. Benzer bir soruyu soran diğer bölümler için Rönesans nasıl başladı? ve Banksy yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- “Biftek yerken acıma bakamazlar” sözü: Bu, Rothko’nun birebir sözü değil, Yiğit Hoca’nın esprili bir özetidir. Rothko’nun belgelenmiş sözü, gazeteci John Fischer’in aktardığı “iştahlarını kaçırmak” cümlesidir. Ama özü doğrudur.
- “Parayı yüzlerine fırlattı” mı? Rothko parayı iade etti, ama bu bir öfke patlamasından çok, sözleşmenin sakin ve kararlı bir biçimde feshedilmesiydi. Bazı tarihçiler, Rothko’nun projeyi en başından beri bir provokasyon olarak düşünüp düşünmediğini tartışır.
- Rothko’nun rekoru: 2012’de Turuncu, Kırmızı, Sarı tablosu New York’ta 86,9 milyon dolara satıldı. Restoran duvarlarına asılmayı reddeden ressamın tabloları, bugün dünyanın en pahalı salonlarında asılı.
Rothko eserleri nerede görülür?
- Rothko Şapeli, Houston: 14 büyük tuval; ücretsiz ziyaret edilebilir.
- Tate Modern, Londra: Seagram duvar resimlerinden dokuzu.
- National Gallery of Art, Washington: Rothko Vakfı’nın bağışladığı geniş koleksiyon.
- Kawamura Memorial DIC Müzesi, Sakura (Japonya): Seagram resimlerinden yedisi için özel bir oda.
Sıkça sorulan sorular
Mark Rothko kimdir?
Mark Rothko (1903–1970), büyük tuvaller üzerinde yumuşak kenarlı renk alanlarından oluşan soyut resimleriyle tanınan Letonya doğumlu Amerikalı ressamdır.
Renk alanı resmi nedir?
Renk alanı resmi, 1940’ların sonu ve 1950’lerde ABD’de gelişen, büyük ve düz renk alanlarıyla izleyicide derin duygular uyandırmayı amaçlayan soyut resim türüdür. Rothko, Barnett Newman ve Clyfford Still başlıca temsilcileridir.
Rothko neden Four Seasons resimlerini geri çekti?
Rothko, restoranın lüks ve gösterişli atmosferini görünce resimlerinin zenginlerin yemek yediği bir mekânın dekoru olmasını istemedi. Sözleşmeyi feshedip parayı iade etti.
Rothko Şapeli nedir?
Rothko Şapeli, Houston’da 1971’de açılan, hiçbir dine ait olmayan bir meditasyon mekânıdır. İçinde Rothko’nun 14 büyük koyu renkli tablosu bulunur.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Rothko bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 6 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Mark Rothko, No. 61 (Pas ve Mavi), 1953. © Mark Rothko hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
