Kısa cevap: Wassily Kandinsky (1866–1944), Rus asıllı ressam ve kuramcıdır. Soyut sanatın öncülerinden biri kabul edilir. Resmi, tıpkı müzik gibi, hiçbir nesneyi taklit etmeden yalnızca renk, çizgi ve biçimle duygu uyandıran bir sanat olarak tanımladı. Renkleri sesler, sesleri renkler olarak algıladığı, yani sinestezi yaşadığı düşünülür. 1911’de yayımladığı Sanatta Ruhsallık Üzerine kitabında sarıyı bir trompetin keskin sesine, maviyi derin bir org sesine benzetti. Franz Marc ile Mavi Süvari grubunu kurdu. 1922–1933 arasında Bauhaus’ta ders verdi. Nazi rejimi onun eserlerini “yozlaşmış sanat” ilan etti. 1944’te Paris yakınlarında öldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Kandinsky bölümünde İbrahim Selim, Kandinsky’nin renk kuramına esprili bir itirazda bulunuyor: “Sarı renk trompet sesidir diyor adam hocam, ben niye duyamıyorum?” Burak Yiğit Aydın’ın cevabı da en az soru kadar komik.
Hukuk profesörlüğünden resme
Kandinsky, 16 Aralık 1866’da Moskova’da varlıklı bir ailede doğdu. Moskova Üniversitesi’nde hukuk ve ekonomi okudu, sonra aynı üniversitede ders vermeye başladı. Önünde parlak bir akademik kariyer vardı. Ama 1890’ların ortasında iki deneyim hayatını değiştirdi.
İlki 1896’da Moskova’da açılan bir Fransız resim sergisinde oldu. Monet’nin Saman Yığını tablolarından birinin önünde durduğunda, kataloğa bakmadan ne resmedildiğini anlayamadı. Ama tablonun gücü onu sarstı. Bir resmin, konusu tanınmasa bile etkili olabileceğini o an fark etti. İkincisi, Bolşoy Tiyatrosu’nda izlediği Wagner’in Lohengrin operasıydı. Kandinsky, müziği dinlerken “bütün renklerimi gözlerimin önünde gördüm” diye anlattı. Aynı yıl, 30 yaşında, hukuk kariyerini bırakıp resim okumak için Münih’e gitti. Monet için Claude Monet yazımıza bakabilirsiniz.
Münih ve Mavi Süvari
Münih’te resim eğitimi aldı, sonra kendi okulunu açtı. Öğrencisi ve hayat arkadaşı ressam Gabriele Münter ile Bavyera’daki Murnau kasabasında yazlar geçirdi. Burada yaptığı manzaralar giderek renkli lekelere dönüştü. Kandinsky, bir akşam atölyesine döndüğünde duvarda “tarif edilemez güzellikte, içten bir ışıkla parlayan” bir resim gördüğünü anlatır. Yaklaşınca bunun yan yatmış kendi tablolarından biri olduğunu fark etti. O gün, nesnelerin resmine zarar verdiğine karar verdi.
1911’de Franz Marc ile birlikte Mavi Süvari (Der Blaue Reiter) adlı bir sanatçı grubu kurdu. Grubun 1912’de yayımladığı almanak; resmi, müziği, halk sanatını ve çocuk resimlerini aynı sayfalarda buluşturdu. Aynı yıl yayımlanan Sanatta Ruhsallık Üzerine, soyut sanatın ilk kuramsal metinlerinden biri oldu.
Renkleri duymak: Kandinsky’nin renk kuramı
Kandinsky’ye göre her rengin bir “iç sesi” vardı. Bu ses, ruhta bir titreşim yaratıyordu:
- Sarı: Sıcak, saldırgan, izleyiciye doğru ilerleyen bir renk. Sesi, yüksek perdeden çalan bir trompet ya da boru gibidir.
- Mavi: Derin, göksel, izleyiciden uzaklaşan bir renk. Açık mavi flüte, koyu mavi çelloya, en koyusu orga benzer.
- Kırmızı: Güçlü, canlı, hareketli. Sesi bir davula ya da tubaya benzer.
- Yeşil: Durgun, kendinden memnun, dengeli. Kandinsky’ye göre biraz da sıkıcıdır.
Kandinsky, eserlerine müzik terimlerinden alınmış adlar verdi: Doğaçlama, İzlenim ve Kompozisyon. Kompozisyonlar, onun en iddialı, uzun hazırlıklarla yapılan senfonileri gibiydi. Kompozisyon VII (1913) bu serinin doruğudur. Renklerin psikolojik etkilerine dair genel bir çerçeve için renklerin psikolojik etkileri, rengi en iyi kullanan sanatçılar için renkleri en iyi kullanan sanatçılar yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bauhaus ve son yıllar
I. Dünya Savaşı başlayınca Kandinsky Rusya’ya döndü. Devrimden sonra yeni sanat kurumlarında görev aldı, ama Sovyet yönetiminin sanata bakışıyla anlaşamadı. 1921’de Almanya’ya geri döndü ve 1922’de Walter Gropius’un davetiyle Bauhaus okuluna hoca oldu. Burada Paul Klee ile birlikte ders verdi. Resmi giderek geometrik bir dile dönüştü: daireler, üçgenler ve çizgiler. 1926’da Noktadan Çizgiye, Çizgiden Düzleme kitabını yayımladı. Naziler 1933’te Bauhaus’u kapatınca Paris’e taşındı ve 13 Aralık 1944’te orada öldü.
Wassily Kandinsky eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Kandinsky bölümü
Kandinsky bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 6 derlemesinde Velázquez, Rothko, Abramović, Monet ve Rodin ile birlikte yer alıyor. Bölümün en sevilen diyaloğu:
İbrahim Selim: “Sarı renk trompet sesidir diyor adam hocam, ben niye duyamıyorum?”
Burak Yiğit Aydın: “Sen trompet çalamıyorsun da ondan! Kandinsky resimle beste yapıyordu.”
Aynı derlemede Kandinsky’den hemen sonra Rothko’nun anlatılması da anlamlı. Kandinsky’nin “rengin ruhsal etkisi” fikri, 40 yıl sonra Rothko’nun izleyiciyi ağlatmayı amaçlayan dev renk alanlarında yeniden karşımıza çıkıyor. Bkz. Mark Rothko.
Bölümde anlatılan: doğru mu? İlk soyut ressam kim?
- Kandinsky sinestezi mi yaşıyordu? Kandinsky’nin kendi anlatımları, sinestezi denen nörolojik durumla uyumludur. Ancak tarihî bir figürde bunu kesin olarak teşhis etmek mümkün değil. Bazı araştırmacılar, onun renk-ses ilişkisinin doğrudan bir algıdan çok, dönemin teozofi ve müzik kuramlarından beslenen bilinçli bir sanat kuramı olduğunu öne sürer.
- Soyut sanatı Kandinsky mi başlattı? Kandinsky uzun süre “ilk soyut ressam” olarak anıldı. Kendisi ilk soyut suluboyasını 1910’a tarihlemişti, ama bu tarih tartışmalıdır. Son yıllarda İsveçli ressam Hilma af Klint’in 1906’dan itibaren büyük soyut tablolar yaptığı ortaya çıktı. Af Klint eserlerini ölümünden sonraki 20 yıl boyunca sergilenmemek şartıyla saklatmıştı. Bu yüzden onun da kadri yeni yeni bilinmeye başladı. Bugün soyut sanatın tek bir mucidi olmadığı, Kandinsky, af Klint, Kupka, Mondrian ve Maleviç gibi sanatçıların neredeyse aynı yıllarda benzer bir sonuca ulaştığı kabul ediliyor.
Kandinsky eserleri nerede görülür?
- Lenbachhaus, Münih: Gabriele Münter’in Nazilerden saklayıp bağışladığı Mavi Süvari koleksiyonu.
- Tretyakov Galerisi, Moskova: Kompozisyon VII.
- Centre Pompidou, Paris ve Solomon R. Guggenheim Müzesi, New York: Geniş Kandinsky koleksiyonları.
Sıkça sorulan sorular
Kandinsky kimdir?
Wassily Kandinsky (1866–1944), soyut sanatın öncülerinden kabul edilen, rengi ve biçimi müzik gibi kullanan Rus asıllı ressam ve kuramcıdır.
Kandinsky neden renkleri ses olarak tanımladı?
Kandinsky, renklerin ruhta müzik gibi titreşimler yarattığına inanıyordu. Sinestezi yaşadığı da düşünülür. Sanatta Ruhsallık Üzerine kitabında sarıyı trompete, maviyi orga benzetti.
İlk soyut resmi kim yaptı?
Uzun süre Kandinsky’nin ilk soyut ressam olduğu kabul edildi. Ancak İsveçli Hilma af Klint’in 1906’dan itibaren soyut eserler ürettiği ortaya çıktı. Bugün soyut sanatın birden fazla öncüsü olduğu kabul ediliyor.
Mavi Süvari nedir?
Mavi Süvari (Der Blaue Reiter), Kandinsky ve Franz Marc’ın 1911’de Münih’te kurduğu, dışavurumcu ve soyut sanatı savunan sanatçı grubudur.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Kandinsky bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 6 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Wassily Kandinsky, Kompozisyon VII, 1913, Tretyakov Galerisi. Kamu malı. Görsel: WikiArt.
