Kısa cevap: Mihri Müşfik Hanım (1886–1954), Türkiye’nin ilk profesyonel kadın ressamlarından biridir. Osmanlı aristokrasisinin içinde doğdu, Roma ve Paris’te resim eğitimi aldı. 1914’te açılan kız öğrencilere yönelik güzel sanatlar okulu İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nin kuruluşunda öncü rol oynadı ve okulun ilk öğretmenlerindendi. Tevfik Fikret’in ölüm maskını aldı, Atatürk’ün ve Papa XV. Benedictus’un portrelerini yaptı. Hayatının son yıllarını New York’ta yoksulluk içinde geçirdi ve 1954’te öldüğünde kimsesizler mezarlığı Hart Island’a gömüldü.
Mihri Hanım, uzun yıllar yalnızca sanat tarihçilerinin ve meraklıların bildiği bir isimdi. Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 2. sezonunda ona ayrılan bölüm bu sessizliği bozdu. Burak Yiğit Aydın ve İbrahim Selim’in sohbetinden sonra “Mihri Hanım kimdir?” sorusu çok daha sık sorulur oldu. Bu yazıda hayatını, eserlerini ve bölümde anlatılanları birlikte ele alıyoruz.
Saray çevresinde bir çocukluk
Mihri, 1886’da İstanbul’da doğdu. Babası, Abhaz kökenli Açba ailesinden gelen ve II. Abdülhamid döneminde üst düzey görevlerde bulunan Ahmed Rasim Paşa’ydı. Paşa kızlarının yetiştirildiği konak ortamında Mihri müzik, dil ve resim dersleri aldı. Resim öğretmenleri arasında, II. Abdülhamid’in saray ressamı İtalyan Fausto Zonaro da vardı. Zonaro’nun hikâyesini Fausto Zonaro yazımızda anlattık.
Genç Mihri için konakta kalan bir resim merakı yetmedi. Yirmili yaşlarının başında, ailesinin rızası olmadan İtalya’ya gitti. Hikâyenin popüler anlatımında bu gidiş “sahte pasaportla kaçış” olarak geçer. Kesin olan şu: Mihri Roma’da resim çalıştı, ardından Paris’e geçti. Montmartre ve Montparnasse’ın bohem çevrelerinde, portre ressamı olarak geçimini sağladı. Osmanlı kadınının evden çıkmasının bile tartışıldığı bir dönemde bu, olağanüstü bir bağımsızlık beyanıydı.
İnas Sanayi-i Nefise: kadınlar için ilk güzel sanatlar okulu
Osman Hamdi Bey’in 1882’de kurduğu Sanayi-i Nefise Mektebi yalnızca erkek öğrencilere açıktı. Mihri 1913 civarında İstanbul’a döndü. 1914’te kız öğrenciler için İnas Sanayi-i Nefise Mektebi açıldığında öğretmen kadrosunda yer aldı. Kaynakların çoğu onu okulun kurulmasında etkili olan ve ilk yöneticilerinden sayılan isim olarak anar. Okulun ilk öğrencileri arasında, sonradan Türk resminin önemli adları olacak kadın sanatçılar vardı.
Okulun en büyük sorunu çıplak modeldi. Batı akademilerinde resim eğitimi, canlı model ve antik heykel kopyaları üzerinden figür çizmeye dayanıyordu. Kız öğrencilerin canlı modelle çalışması ise düşünülemezdi. Öğrenciler uzun süre alçı heykel kopyalarından çalıştı. 1926’da kız ve erkek okulları birleştirilip karma eğitime geçildiğinde bu sınır da büyük ölçüde aşıldı. Mihri Hanım’ın bu dönüşümdeki rolü, Türkiye’de kadınların sanat eğitimi tarihinin en önemli başlangıç noktalarından biridir. Dönemin genel çerçevesi için Türkiye’de modern sanat yazımıza bakabilirsiniz.
Tevfik Fikret’in ölüm maskı
Mihri Hanım, şair Tevfik Fikret’in yakın dostlarından biriydi. Fikret 1915’te Rumelihisarı’ndaki evi Aşiyan’da öldüğünde Mihri, şairin yüzünün alçı kalıbını aldı. Bu ölüm maskı, Türkiye’de bu geleneğin bilinen ilk örnekleri arasında sayılır. Maskın bir kopyası bugün Aşiyan Müzesi ile ilişkilendirilir. Bu, bir ressamın dostluğu ile sanatının bir arada ölümsüzleştiği nadir anlardan biridir.
Portreler: Atatürk, Papa ve diğerleri
Mihri Hanım’ın eserlerinin önemli kısmı portredir. Kendi otoportreleri ve kadın portreleri, Osmanlı resminde kadın bakışının ilk güçlü örnekleri arasında yer alır. Kaynaklar onun Papa XV. Benedictus’un portresini yaptığını ve bu siparişi alan ilk Müslüman kadın ressam olduğunu aktarır. Cumhuriyetin ilk yıllarında Mustafa Kemal Atatürk’ün portresini de yaptı. Bu portrenin Atatürk’ün beğenisini kazandığı anlatılır.
Ne var ki eserlerinin çoğu dağılmış ya da kaybolmuştur. Bugün ona ait olduğu kesin olarak bilinen tablo sayısı azdır. Kayıp eserler, Mihri Hanım’ın sanat tarihindeki yerinin uzun süre neden silik kaldığını da açıklar.
New York’ta yalnız bir son
1920’lerin sonunda Mihri Hanım Türkiye’den ayrıldı. Bir süre İtalya ve Fransa’da yaşadıktan sonra Amerika Birleşik Devletleri’ne geçti ve New York’ta portre ressamı olarak hayatını sürdürmeye çalıştı. Son yıllarında ağır bir yoksulluk içindeydi. 1954’te öldüğünde cenazesini sahiplenen olmadı ve New York’un kimsesizler için kullandığı Hart Island mezarlığına gömüldü. Türkiye’de araştırmacıların onun izini sürüp hikâyesini yeniden kamuoyuna taşıması onlarca yıl aldı.
Mihri Müşfik eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Mihri Hanım bölümü
Programın 2. Sezon 2. Bölümü (yaklaşık 38 dakika) Mihri Hanım’a ayrıldı. Bu, programın ilk kez bir Türk kadın sanatçıyı anlattığı bölüm. İbrahim Selim de bölüme tam bu soruyla giriyor ve Yiğit Hoca’nın cevabı bölümün en çok paylaşılan şakalarından biri oluyor:
İbrahim Selim: “Hocam neden Türk sanatçı anlatmıyoruz diye soruyorlardı hep. Bir sebebi var mı?”
Burak Yiğit Aydın: “Var İbrahim, çok basit: Söylediğim şeyler beğenilmezse aileleri dava ediyor! Beğenirlerse bu sefer telif istiyorlar! Kaçıyorum ben oradan, aileler çok fena!”
Şakanın arkasında gerçek bir sorun var. Yakın dönem sanatçılarının mirasçıları eser görsellerinin kullanımı konusunda hassastır ve telif süresi, sanatçının ölümünden itibaren 70 yıl boyunca devam eder. Bu konuyu fikir ve sanat eserlerinde telif hakkı yazımızda anlattık. 1954’te ölen Mihri Hanım’ın eserleri ise bu süreyi 2025 başında doldurdu.
Bölümde Yiğit Hoca, Mihri Hanım için “The Ressam” ifadesini kullanıyor ve Atatürk’ün, Papa’nın portresini yapan bu cesur kadını bulmalarını istediğini anlatıyor. Sohbetin en çok konuşulan kısmı ise kız öğrencilerin anatomi eğitimi:
İbrahim Selim: “Kızlara nü model çizdirebilmek için hamamdan heykel taşıtma meselesi peki? İnanılmaz bir kurnazlık!”
Burak Yiğit Aydın: “O dönem kadının erkek modeli çıplak görmesi yasak. Mihri Hanım antik heykelleri mektebe getirtiyor, ‘Alın size model’ diyor. Bürokrasinin arkasından dolanmanın sanat tarihindeki en zarif örneği!”
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- “Türkiye’nin ilk kadın ressamı” mı? Osmanlı’da Mihri Hanım’dan önce resimle uğraşan kadınlar vardı. Ancak eğitimini Avrupa’da alan, bu işi meslek olarak sürdüren ve öğretmenlik yapan ilk kadınlardan biri olarak öncü sayılması yerindedir.
- Kız öğrenciler heykellerle mi çalıştı? Evet. Canlı model yasağı nedeniyle İnas Sanayi-i Nefise’de figür eğitimi uzun süre heykel ve alçı kopyalar üzerinden yürüdü. Heykellerin tam olarak nereden getirildiğine ilişkin ayrıntılar, bölümdeki anlatımda olduğu kadar net belgelenmiş değildir.
- Hart Island’a gömüldü mü? Evet. New York kayıtlarına dayanan araştırmalar, Mihri Hanım’ın 1954’te öldükten sonra kimsesizler mezarlığına defnedildiğini ortaya koydu.
Programın adı tam da bu hikâye için konmuş gibi: Osmanlı’nın ilk kadın sanat okulunu kuran ressam, ölümünde bir mezar taşından bile yoksun kaldı.
Sıkça sorulan sorular
Mihri Müşfik Hanım kimdir?
Mihri Müşfik Hanım (1886–1954), Roma ve Paris’te eğitim almış, İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nin kuruluşunda öncü rol oynamış Türk ressamdır. Türkiye’nin ilk profesyonel kadın ressamlarından biri kabul edilir.
İnas Sanayi-i Nefise Mektebi nedir?
1914’te İstanbul’da kız öğrenciler için açılan güzel sanatlar okuludur. 1926’da erkek öğrencilerin okuduğu Sanayi-i Nefise ile birleştirilerek karma eğitime geçilmiştir.
Mihri Hanım nerede öldü?
Mihri Hanım 1954’te New York’ta yoksulluk içinde öldü ve kimsesizlerin gömüldüğü Hart Island mezarlığına defnedildi.
Mihri Hanım’ın hocası kimdi?
Mihri Hanım’ın ilk resim hocaları arasında II. Abdülhamid’in saray ressamı Fausto Zonaro vardı. Daha sonra Roma ve Paris’te eğitimini sürdürdü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Mihri Hanım bölümü kaçıncı bölüm?
Mihri Hanım, programın 2. sezonunun 2. bölümünde anlatılır. Bölümde Burak Yiğit Aydın ve İbrahim Selim, onun İnas Sanayi-i Nefise’deki mücadelesini ve New York’taki yalnız ölümünü konuşur.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Mihri Müşfik, Otoportre, tarih bilinmiyor. Kamu malı. Görsel: WikiArt.
