Kısa cevap: Telif hakkı, bir fikir ve sanat eserinin sahibine eseri üzerinde tanınan haklardır. Türkiye’de bu haklar 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) ile düzenlenir. Koruma, eser yaratıldığı anda kendiliğinden doğar; kayıt ya da tescil şartı yoktur. Eser sahibinin manevi hakları (eseri umuma arz etme, adının belirtilmesi, eserde değişiklik yapılmasını engelleme) ve mali hakları (işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim) vardır. Mali haklar, kural olarak eser sahibinin ölümünden itibaren 70 yıl devam eder.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut bir uyuşmazlıkta fikri mülkiyet alanında uzman bir avukata danışmanız önerilir.

Fikir ve sanat eseri nedir?

FSEK’e göre eser, sahibinin hususiyetini taşıyan ve kanunda sayılan türlerden birine giren her türlü fikir ve sanat ürünüdür. Buradaki “hususiyet”, eserin sahibinin kişisel özelliklerini yansıtması, yani başkasının eserinin kopyası olmamasıdır. Kanun eserleri dört ana grupta toplar:

  • İlim ve edebiyat eserleri: Kitaplar, makaleler, şiirler, bilgisayar programları, mimari ve teknik çizimler gibi.
  • Musiki eserleri: Sözlü veya sözsüz her türlü beste.
  • Güzel sanat eserleri: Resim, çizim, heykel, hat, fotoğraf, grafik, seramik, mimari eserler, el sanatları ve uygulamalı sanat eserleri gibi estetik değeri olan ürünler.
  • Sinema eserleri: Filmler, belgeseller ve benzeri görsel-işitsel eserler.

Önemli bir ayrıntı: Telif hakkı fikri değil, fikrin ifadesini korur. “Gün batımında bir deniz manzarası” fikri herkese aittir; ama sizin o manzarayı resmettiğiniz tablo size aittir.

Manevi haklar

  • Umuma arz yetkisi: Eserin kamuya sunulup sunulmayacağına ve ne zaman sunulacağına yalnızca eser sahibi karar verir.
  • Adın belirtilmesi yetkisi: Eser sahibi, eserinde adının gösterilmesini ya da gösterilmemesini isteyebilir.
  • Eserde değişiklik yapılmasını menetme: Eserin izinsiz olarak değiştirilmesine, kısaltılmasına ya da bozulmasına karşı çıkma hakkı.

Manevi haklar eser sahibinin kişiliğine bağlıdır ve başkasına devredilemez; ancak kullanılmasına izin verilebilir.

Mali haklar

  • İşleme hakkı: Eserden çeviri, uyarlama, düzenleme gibi yeni eserler üretme.
  • Çoğaltma hakkı: Eserin basılması, kopyalanması, fotoğrafının çekilmesi ya da dijital ortama aktarılması.
  • Yayma hakkı: Eserin aslının veya kopyalarının satılması, kiralanması ya da dağıtılması.
  • Temsil hakkı: Eserin sergilenmesi, sahnelenmesi ya da kamuya açık bir yerde çalınması.
  • Umuma iletim hakkı: Eserin radyo, televizyon, internet ve benzeri araçlarla kamuya iletilmesi.

Güzel sanat eserlerine özgü bir hak olarak FSEK, eserin aslının sonraki satışlarından eser sahibine pay verilmesini öngören pay hakkını da düzenler. Mali haklar, yazılı bir sözleşmeyle ve hangi hakların devredildiği tek tek belirtilerek devredilebilir ya da lisanslanabilir.

Koruma süresi

Mali haklar, eser sahibinin hayatı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl süreyle korunur. Birden fazla eser sahibi varsa süre, son hayatta kalan eser sahibinin ölümünden itibaren hesaplanır. Bu süre dolduktan sonra eser kamu malı hâline gelir ve herkes tarafından serbestçe kullanılabilir. Bu yüzden Leonardo da Vinci’nin ya da Van Gogh’un tablolarını özgürce çoğaltabilirsiniz; ancak bir müzenin bu tabloları çektiği fotoğrafların kullanım koşulları ayrıca belirlenmiş olabilir.

Kayıt ve tescil gerekli mi?

Hayır. Telif hakkı, eser yaratıldığı anda kendiliğinden doğar. Ancak bir uyuşmazlıkta eserin size ait olduğunu ve hangi tarihte var olduğunu kanıtlamanız gerekebilir. Bunun için şu yollar kullanılır:

  • Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü’nün isteğe bağlı kayıt-tescil sistemi (sinema ve musiki eserlerinde bazı durumlarda kayıt zorunludur).
  • Eserin noterde tasdik ettirilmesi ya da tarihli bir şekilde muhafaza edilmesi.
  • Eskizlerin, ara aşamaların ve dijital dosyaların orijinal tarih bilgileriyle arşivlenmesi.
  • Dijital eserlerde metaveri, imza ve filigran kullanımı.

İzin almadan kullanım: istisnalar

Kanun bazı durumlarda eserin izin alınmadan kullanılmasına izin verir. Bunların başında alıntı serbestisi gelir: Yayımlanmış bir eserden, amacın gerektirdiği ölçüde ve kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir. Ayrıca eserin kazanç amacı gütmeden kişisel kullanım için çoğaltılması da belirli koşullarla serbesttir. Bu istisnalar dar yorumlanır; bir eseri sosyal medyada paylaşmak, ticari bir üründe kullanmak ya da bir başkasının fotoğrafını kendi sitenizde yayımlamak çoğu zaman izin gerektirir.

Telif hakkı ihlal edilirse ne yapılır?

  1. Delilleri toplayın: İhlalin ekran görüntüleri, bağlantıları, tarihleri ve eserin size ait olduğunu gösteren belgeler.
  2. Platforma bildirin: Sosyal medya ve e-ticaret platformlarının çoğunda telif ihlali bildirim formları bulunur.
  3. İhtarname gönderin: İhlal eden kişiye noter aracılığıyla ihlali durdurmasını talep eden bir ihtar çekilebilir.
  4. Hukuki yollara başvurun: FSEK; tecavüzün ref’i (durdurulması), tecavüzün men’i (önlenmesi) ve tazminat davaları ile cezai yaptırımlar öngörür.

Sanatçılar için pratik öneriler

  • Eserlerinizi imzalayın ve tarihleyin; dijital dosyalarınızın yüksek çözünürlüklü asıllarını saklayın.
  • Bir eser sipariş ettiğinizde ya da sattığınızda, hangi hakların devredildiğini yazılı olarak belirleyin.
  • İnternette paylaştığınız görsellerde düşük çözünürlük ve gerektiğinde filigran kullanın.
  • Eserlerinizin paylaşılmasına belirli koşullarla izin vermek istiyorsanız Creative Commons gibi açık lisansları değerlendirin.

Dijital sanat, NFT ve yapay zekâ ile üretilen eserlerin telif hakkı açısından yarattığı yeni soruları dijital sanat rehberimizde ve yapay zekâ ve sanat yazımızda ele aldık. Sitemizdeki içeriklerin kullanımına dair kurallar ise telif politikamızda yer alıyor.

Sıkça sorulan sorular

Telif hakkı için başvuru yapmak gerekir mi?

Hayır. Telif hakkı eser yaratıldığı anda kendiliğinden doğar. Kayıt-tescil isteğe bağlıdır ve daha çok ispat kolaylığı sağlar.

Telif hakkı ne kadar sürer?

Mali haklar eser sahibinin hayatı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl süreyle korunur. Bu süre dolunca eser kamu malı hâline gelir.

Başkasının fotoğrafını kaynak göstererek kullanabilir miyim?

Kaynak göstermek tek başına yeterli değildir. Alıntı serbestisi dar yorumlanır; bir fotoğrafı sitenizde ya da ticari bir işte kullanmak için genellikle eser sahibinin iznine veya uygun bir lisansa ihtiyaç vardır.

Manevi haklar devredilebilir mi?

Hayır. Manevi haklar eser sahibinin kişiliğine bağlıdır ve devredilemez; ancak eser sahibi bu hakların kullanılmasına izin verebilir.

Kapak fotoğrafı: Andrés Gómez / Unsplash