Kısa cevap: Banksy, kimliğini gizli tutan İngiliz sokak sanatçısıdır. 1990’larda Bristol’un grafiti çevresinden çıktı. Şablon (stencil) tekniğiyle duvarlara yaptığı savaş karşıtı, kapitalizm eleştirisi yapan ve mizahi imgelerle dünyanın en tanınan çağdaş sanatçılarından biri oldu. En ünlü eseri Balonlu Kız, Ekim 2018’de Londra’da Sotheby’s müzayedesinde 1 milyon sterlinin üzerinde bir fiyata satıldığı anda çerçevesine gizlenmiş bir öğütücüyle yarıya kadar şeritlere ayrıldı. Eser Love is in the Bin (Aşk Çöp Kutusunda) adını aldı. 2021’de yeniden satıldığında fiyatı 18,6 milyon sterlini buldu.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Banksy bölümünde İbrahim Selim öğütme anını “Böyle bir rezillik olabilir mi?” diye anlatıyor. Burak Yiğit Aydın ise “Rezillik değil, adam müzayede evini kendi oyununda mat etti!” diyor. Bu yazıda Banksy’nin nasıl bir sanatçı olduğunu ve o meşhur akşamı ele alıyoruz.
Bristol’dan dünyaya
Banksy’nin kimliği bilinmediği için hayatı hakkında bildiklerimiz kendi açıklamalarına, röportajlarına ve gazetecilerin araştırmalarına dayanır. 1970’lerin başında doğduğu, 1990’larda Bristol’un grafiti çevresinde serbest el sprey boyayla başladığı biliniyor. Kendi anlatımına göre bir gece polisten saklanırken, bir kamyonun altındaki benzin deposunun üzerindeki şablon harfleri gördü ve daha hızlı çalışabilmek için şablona geçmeye karar verdi. Önceden kesilmiş kartondan şablonlarla bir resim birkaç dakikada duvara uygulanabiliyordu. Yakalanma riski olan sokak sanatçısı için bu hayati bir avantajdı.
2000’lerin başında Londra’ya geçti. Kısa sürede imgeleri şehrin dört bir yanına yayıldı: Öpüşen polisler, muz tabancalı Pulp Fiction karakterleri, çiçek buketi fırlatan isyancı ve balonunu kaçıran kız.
Şablon tekniği ve mesaj
Banksy’nin dili basit ve doğrudandır. Tek renk ya da az renkli şablon figürler, kısa ironik metinler ve beklenmedik yer seçimleri kullanır. Eserlerinin çoğu, bulunduğu yerin bağlamıyla anlam kazanır. Batı Şeria’daki ayırma duvarına yaptığı, duvarın ardındaki cenneti gösteren delik ve balonlarla duvarı aşan kız resimleri buna örnektir. Banksy 2017’de Beytüllahim’de, duvara bakan odalarıyla “dünyanın en kötü manzaralı oteli” olarak tanıttığı Walled Off Hotel’i açtı. 2015’te İngiltere’de, Disneyland’i tersyüz eden bir “kasvetli tema parkı” olan Dismaland’i düzenledi.
Sanat piyasasına yönelik eleştirisi en bilinen yönüdür. 2013’te New York’ta Central Park’ta bir sokak tezgâhında, imzasız orijinal şablon tablolarını tanesi 60 dolara sattırdı. Bütün gün yalnızca birkaç kişi aldı. Aynı eserlerin değeri on binlerce dolardı.
5 Ekim 2018: Balonlu Kız kendini öğütüyor
Balonlu Kız, ilk kez 2002’de Londra’da bir köprü merdiveninin duvarında belirdi. Kalp biçiminde kırmızı bir balonu rüzgâra kaptıran küçük bir kız, umudun, aşkın ya da masumiyetin kaybını anlatır. Kısa sürede İngiltere’nin en sevilen imgesi oldu.
2018’de Sotheby’s Londra’daki bir akşam müzayedesinde, bu imgenin tuval üzerine sprey boya ve akrilikle yapılmış bir versiyonu satışa çıkarıldı. Çekiç 860 bin sterlinde indi. Komisyonla birlikte toplam fiyat yaklaşık 1,04 milyon sterlini buldu. Tam o anda kalın, yaldızlı çerçevenin içinden bir alarm sesi geldi. Tuval aşağı kayarak çerçevenin altından şerit şerit kesilmiş hâlde çıkmaya başladı. Salondaki koleksiyoncular şaşkınlıkla telefonlarını çıkardı. Banksy ertesi gün olayı kendisinin planladığını gösteren bir video yayımladı. Videoda öğütücüyü yıllar önce çerçeveye yerleştirdiği görülüyordu. Videonun sonunda, öğütücünün tabloyu tamamen parçalaması gerektiğini, ama provalarda hep çalışan mekanizmanın yarıda takıldığını açıkladı.
Alıcı satıştan vazgeçmedi. Banksy’nin kimlik doğrulama kuruluşu, yarısı öğütülmüş eseri yeni bir eser olarak Love is in the Bin adıyla tescil etti. Ekim 2021’de aynı eser yine Sotheby’s’de 18,6 milyon sterline satıldı.
Banksy eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Banksy bölümü
Banksy bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 2 derlemesinde Kusama, Warhol, Basquiat, Haring ve Schiele ile birlikte yer alıyor. Bölümün merkezinde o meşhur müzayede var:
İbrahim Selim: “Tablo tam satıldı, cart diye aşağıdan şerit şerit çıktı! Hocam böyle bir rezillik olabilir mi?”
Burak Yiğit Aydın: “Rezillik değil, adam müzayede evini kendi oyununda mat etti! Resim öğütüldükten sonra değeri iki katına çıktı!”
Diyalog, Banksy’nin temel paradoksunu iyi yakalıyor: Sanat piyasasını eleştiren bir sanatçı, eleştirisiyle o piyasanın en değerli markalarından birine dönüşüyor. Bu ikilem, aynı derlemede anlatılan Warhol ve Basquiat’ın hikâyelerinde de karşımıza çıkıyor. Bkz. Andy Warhol ve Basquiat.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Değeri iki katına mı çıktı? Çok daha fazlası. Eser 2018’de yaklaşık 1,04 milyon sterline satılmıştı. Öğütülmüş hâliyle 2021’de 18,6 milyon sterline satıldı. Bu, yaklaşık 18 katlık bir artıştır.
- “1 milyon sterline satıldı” ifadesi: Doğru. Çekiç fiyatı 860 bin sterlin, alıcı komisyonu dahil toplam fiyat 1.042.000 sterlindir.
- Banksy kim? İngiliz basını yıllardır Bristollu Robin Gunningham adını işaret ediyor ve bu yönde güçlü iddialar var. Banksy ise kimliğini hiçbir zaman doğrulamadı. Anonimliği, hem yasadışı sayılabilecek sokak işlerinden dolayı hukuki bir kalkan hem de eserlerinin değerini artıran bir efsane.
- Anonimliğin bedeli: Banksy, “Telif hakkı kaybedenler içindir” diyen bir sanatçı. Ama kimliğini açıklamadan imgelerini koruması zor. 2020’de bir kart şirketinin Çiçek Fırlatan imgesini kullanmasına karşı açtığı marka davasını kaybetmesi bunun örneğidir. Telif ve sanat konusundaki genel çerçeveyi telif hakkı yazımızda anlattık.
Banksy eserleri nerede görülür?
Banksy’nin sokak işlerinin çoğu silindi, söküldü ya da koruma altına alındı. Bristol’da, Londra’da, Batı Şeria’da ve Ukrayna’da hâlâ görülebilen işler vardır. Beytüllahim’deki Walled Off Hotel de bir galeri ve müze olarak ziyaret edilebilir. Dünyanın çeşitli şehirlerinde gezen “Banksy sergileri”nin çoğunun sanatçının onayı olmadan düzenlendiğini de bilmek gerekir.
Sıkça sorulan sorular
Banksy kimdir?
Banksy, kimliğini gizleyen, şablon tekniğiyle yaptığı politik ve ironik sokak resimleriyle tanınan, Bristol çıkışlı İngiliz sanatçıdır.
Balonlu Kız neden kendini öğüttü?
Banksy, sanat piyasasını eleştirmek için tablonun çerçevesine yıllar önce bir öğütücü yerleştirmişti. 2018’de eser müzayedede satıldığı anda öğütücüyü uzaktan çalıştırdı. Mekanizma yarıda takıldığı için tablo yarıya kadar parçalandı.
Love is in the Bin kaç paraya satıldı?
Yarısı öğütülmüş Balonlu Kız, yani Love is in the Bin, Ekim 2021’de Sotheby’s Londra’da yaklaşık 18,6 milyon sterline satıldı.
Şablon (stencil) tekniği nedir?
Karton ya da asetat gibi bir malzemeden kesilen kalıbın yüzeye konulup üzerine boya püskürtülmesiyle yapılan çoğaltılabilir resim tekniğidir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Banksy bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 2 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Banksy, Balonlu Kız, 2002’den itibaren. © Banksy hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
