Kısa cevap: Jean-Michel Basquiat (1960–1988), Haitili ve Porto Rikolu bir ailenin çocuğu olarak Brooklyn’de doğan Amerikalı ressamdır. 1970’lerin sonunda arkadaşı Al Diaz ile Manhattan duvarlarına “SAMO” imzalı şiirsel ve alaycı grafitiler yazdı. 1981–1982’de birkaç ay içinde sokaktan uluslararası galerilere yükseldi ve 1980’lerin New York sanat sahnesinin yıldızı oldu. Resimlerinde anatomik çizimleri, üç köşeli taç motifini, üstü çizilmiş kelimeleri, caz ve boks kahramanlarını kullanarak ırkçılığı, polis şiddetini ve siyah kimliği işledi. Andy Warhol ile ortak tablolar yaptı. 1988’de 27 yaşında aşırı dozdan öldü. 2017’de 1982 tarihli bir kafatası tablosu 110,5 milyon dolara satıldı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Basquiat bölümünde konuşma kısa sürede Warhol’a geliyor. Burak Yiğit Aydın’ın ikisinin ilişkisini özetleyen cümlesi şu: “İkisi de birbirini tüketti sonunda.”
Brooklyn, bir kaza ve bir anatomi kitabı
Basquiat 22 Aralık 1960’ta Brooklyn’de doğdu. Babası Haitili bir muhasebeci, annesi Porto Riko asıllıydı. Annesi onu küçük yaşta müzelere götürdü. 7 yaşındayken bir arabanın çarpmasıyla ağır yaralandı ve dalağı alındı. Hastanede yatarken annesinin hediye ettiği bir anatomi kitabı olan Gray’s Anatomy, onun sanatının kalıcı imgelerinden biri oldu. İskeletler, organlar ve iç bedenin şematik çizimleri resimlerinde tekrar tekrar karşımıza çıkar. Ailesi dağıldı. Basquiat 15 yaşında evden kaçtı ve sonraki yıllarda zaman zaman evsiz yaşadı.
SAMO©: duvarlarda şiir
1977’de lise arkadaşı Al Diaz ile birlikte SoHo ve Lower East Side’ın duvarlarına “SAMO©” imzalı kısa ve gizemli cümleler yazmaya başladılar. Bu ad, “same old shit”, yani “aynı eski saçmalık” ifadesinden geliyordu. Yazılar, sanat dünyasını, tüketim kültürünü ve dini alaya alan aforizmalardı: “Sanatsever burjuvaziye karşı bir bahane olarak SAMO” gibi. Galerilerin yakınındaki duvarlara bilinçli olarak yazıldılar ve kısa sürede merak uyandırdılar. 1980’de ikili yollarını ayırınca duvarlarda “SAMO öldü” yazıları belirdi.
Basquiat bu dönemde elle boyadığı kartpostallar ve tişörtler sattı, gece kulüplerinde dolaştı ve deneysel bir müzik grubu kurdu. 1980’de New York’ta düzenlenen Times Square Show’a katıldı. Bir yıl sonra İtalyan galerici Annina Nosei ona galerisinin bodrumunda bir atölye verdi.
Sokaktan galeri krallığına
1981–1983 arası Basquiat için baş döndürücü bir dönemdi. Galerici Larry Gagosian onu Los Angeles’ta sergiledi. 1982’de Almanya’daki Documenta’ya katılan en genç sanatçı oldu. Tabloları sergi açılmadan satılıyordu. Henüz 21 yaşındaydı. Basquiat, beyaz, varlıklı ve erkek bir sanat dünyasında neredeyse tek siyah yıldızdı ve bunun farkındaydı.
Resimlerinde bu ikilik sürekli kendini gösterir. Siyah caz müzisyenlerini, boksörleri ve tarihî figürleri, üzerlerine üç köşeli bir taç çizerek “krallar” olarak resmetti. Zenci Polisin İronisi (1981) ve 1983’te polis gözaltında öldürülen genç grafiti sanatçısı Michael Stewart için yaptığı Tahrifat gibi eserleri, polis şiddetini ve ırkçılığı doğrudan hedef alır. Tuvallerindeki kelimelerin üstünü çizmesini ise şöyle açıklardı: “Kelimelerin üstünü çiziyorum ki onları daha çok görün. Saklanmaları, onları okumak istemenizi sağlar.”
Warhol ile ortaklık ve kırgınlık
Basquiat Andy Warhol ile 1982’de, İsviçreli galerici Bruno Bischofberger aracılığıyla tanıştı. Gençken Warhol’a kartpostal satmaya çalıştığı, yıllar sonra ise yakın dostu olduğu anlatılır. 1983–1985 arasında ikili, Bischofberger’in teşvikiyle yüzlerce ortak tabloya imza attı. Warhol logolar ve baskılı imgeler koydu, Basquiat üzerlerine çizdi, yazdı ve boyadı. Warhol bu dönemde yeniden fırça kullanmaya başladı. Basquiat ise Warhol sayesinde sanat dünyasının en üst çevrelerine girdi.
1985’te ortak eserlerin sergisi eleştirmenlerden sert tepki aldı. The New York Times’ın eleştirisi, Basquiat’yı Warhol’un “maskotu” olarak nitelendirdi. Bu, Basquiat’yı derinden yaraladı ve iki sanatçı uzaklaştı. Warhol’un 1987’deki beklenmedik ölümü Basquiat’yı çökertti. Bir buçuk yıl sonra, 12 Ağustos 1988’de, eroin aşırı dozundan 27 yaşında öldü. Warhol’un hikâyesi için Andy Warhol yazımıza bakabilirsiniz.
Jean-Michel Basquiat eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Basquiat bölümü
Basquiat bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 2 derlemesinde, hemen Warhol bölümünün ardından yer alıyor. Konuşma da doğal olarak oraya bağlanıyor:
İbrahim Selim: “Warhol bunu yanına alıp resimler yaptı değil mi hocam?”
Burak Yiğit Aydın: “Warhol onu popülerlik için kullandı, Basquiat da Warhol’u basamak yaptı. İkisi de birbirini tüketti sonunda.”
Basquiat’nın hikâyesi, programın “kadri bilinmeyen sanatçı” temasının ters yüzü gibi. Basquiat’nın kadri, belki de fazla hızlı ve fazla erken bilindi. 21 yaşında milyon dolarlık bir piyasanın merkezine konan genç bir adamın üzerindeki baskı, programın sık sık tartıştığı sanatçının acısı ve sanat piyasasının açgözlülüğü temalarına bağlanıyor. Aynı derlemedeki Keith Haring, Basquiat’nın yakın arkadaşı ve 1980’lerin New York sokak sanatının diğer yüzüydü.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Warhol onu “kullandı” mı? İkisinin ilişkisi tek taraflı değildi. Warhol’un günlükleri, Basquiat’ya hem hayranlık hem de zaman zaman kıskançlık ve endişe duyduğunu gösterir. Basquiat ise Warhol’u bir baba figürü olarak gördü. Ortaklık ikisine de fayda sağladı. Bölümdeki “birbirini tüketti” yorumu, sonun kırgınlıkla bitmesi açısından yerinde.
- Karton kutularda uyudu mu? Basquiat’nın gençliğinde bir süre evsiz kaldığı, arkadaşlarının evlerinde ve zaman zaman parklarda geceyi geçirdiği bilinir. “Karton kutu” imgesi bu dönemin popüler bir sembolü olarak kullanılır.
- Rekor fiyat: 2017’de Japon koleksiyoner Yusaku Maezawa, Basquiat’nın 1982 tarihli isimsiz kafatası tablosunu 110,5 milyon dolara satın aldı. Bu, o tarihte bir Amerikan sanatçının müzayedede ulaştığı en yüksek fiyattı.
Basquiat eserleri nerede görülür?
- The Broad, Los Angeles: Geniş bir Basquiat koleksiyonu.
- Whitney Museum, New York ve MoMA.
- Brooklyn Museum: Sanatçının çocukken annesiyle gittiği müze.
Sıkça sorulan sorular
Jean-Michel Basquiat kimdir?
Jean-Michel Basquiat (1960–1988), SAMO imzalı grafitilerle başlayıp 1980’lerde uluslararası üne kavuşan, ırkçılığı ve siyah kimliğini işleyen Amerikalı neo-ekspresyonist ressamdır.
SAMO ne demek?
SAMO, Basquiat ve Al Diaz’ın 1977–1980 arasında New York duvarlarına yazdığı grafitilerin imzasıdır. “Same old shit”, yani “aynı eski saçmalık” ifadesinden türetilmiştir.
Basquiat’nın tablolarındaki taç ne anlama gelir?
Üç köşeli taç, Basquiat’nın siyah kahramanlarını ve kendisini yüceltmek için kullandığı imza motifidir. Sokaktan gelen bir sanatçının kendi krallığını ilan etmesi olarak da okunur.
Basquiat neden öldü?
Basquiat, 12 Ağustos 1988’de New York’ta eroin aşırı dozu nedeniyle 27 yaşında öldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Basquiat bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 2 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Jean-Michel Basquiat, Zenci Polisin İronisi, 1981. © Jean-Michel Basquiat hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
