Kısa cevap: Andy Warhol (1928–1987), Amerikalı sanatçı ve Pop Art’ın en tanınan ismidir. 1962’de 32 farklı çeşit Campbell’s çorba kutusunu ayrı ayrı tuvallere resmetti. Ardından Marilyn Monroe, Elvis Presley ve Coca-Cola şişelerini serigrafi (ipek baskı) tekniğiyle seri olarak çoğalttı. New York’taki gümüş kaplı atölyesi “The Factory”, sanatçıların, müzisyenlerin ve ünlülerin buluşma yeri oldu. 1968’de uğradığı silahlı saldırıdan ağır yaralı kurtuldu. “Gelecekte herkes 15 dakikalığına dünyaca ünlü olacak” sözü, medya çağının en çok alıntılanan kehanetlerinden biridir. 2022’de Shot Sage Blue Marilyn’i 195 milyon dolara satıldı. Bu, bir Amerikan sanatçının eseri için ödenen en yüksek müzayede fiyatıdır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonunda İbrahim Selim, Warhol’un hikâyesini tek cümleyle özetliyor: “Adam marketteki domates çorbasını tuvale basıp milyon dolar kazandı, biz boşuna okumuşuz!” Burak Yiğit Aydın’ın buna cevabı, Warhol’un neden ciddiye alınması gerektiğini anlatıyor.
Pittsburgh’dan Madison Avenue’ya
Andrew Warhola, 6 Ağustos 1928’de Pittsburgh’da, bugünkü Slovakya’dan göç etmiş Rusin bir işçi ailesinin çocuğu olarak doğdu. Çocukken sinir sistemini etkileyen Sydenham koresi geçirdi ve uzun süre yatağa bağlı kaldı. Bu sürede çizgi romanlarla, ünlülerin fotoğraflarıyla ve annesinin aldığı boya kitaplarıyla oyalandı. Carnegie Teknoloji Enstitüsü’nde reklam tasarımı okudu. 1949’da New York’a taşınınca soyadındaki “a” harfini düşürdü.
1950’lerde Warhol, New York’un en başarılı reklam illüstratörlerinden biriydi. Özellikle bir ayakkabı firması için çizdiği zarif, mürekkep lekeli ayakkabı çizimleri ödüller kazandı. Bu yıllarda öğrendiği şey, sonraki sanatının temeli oldu: İmgeyi bir ürün gibi tasarlamak, çoğaltmak ve pazarlamak.
Çorba kutuları ve serigrafi
1962’de Los Angeles’taki Ferus Galerisi’nde Warhol’un ilk büyük sergisi açıldı. 32 küçük tuvalin her birinde, o dönem satılan 32 çeşit Campbell’s çorbasından birinin kutusu resmedilmişti. Tuvaller bir market rafı gibi duvar boyunca dizilmişti. Yakındaki bir galeri, alay etmek için vitrinine gerçek çorba kutuları koyup “Bizdekiler daha ucuz” yazdı. Warhol ise neden çorba kutusu resmettiği sorulduğunda, “Yirmi yıl boyunca her gün öğle yemeğinde aynı çorbayı içtim” dedi.
Aynı yıl serigrafi tekniğine geçti. Bu teknikte bir fotoğraf ipek bir elek üzerine aktarılır ve boya elekten tuvale bastırılır. Böylece aynı imge defalarca, küçük kaymalar ve lekelerle çoğaltılabilir. Marilyn Monroe’nun Ağustos 1962’deki ölümünden hemen sonra, yıldızın bir film tanıtım fotoğrafını kullanarak Marilyn serisini yaptı. Marilyn Diptiği’nde yüz, solda canlı renklerle, sağda giderek silikleşen siyah beyaz baskılarla elli kez tekrarlanır. Ünün ve ölümün aynı tuvalde buluştuğu bir anıt mezardır bu.
Warhol’un aynı dönemdeki Ölüm ve Felaket serisi daha az bilinir ama en sarsıcı işleri arasındadır. Bu seride gazetelerden alınmış trafik kazaları, elektrikli sandalye, intihar ve zehirlenme fotoğrafları, aynı soğuk tekrarla çoğaltılır. Mesaj açıktır: Aynı imgeyi yeterince çok görürsek, en korkunç olay bile bir süre sonra duygusal etkisini yitirir.
The Factory ve 1968
Warhol’un 1963’te açtığı ve duvarlarını gümüş folyoyla kaplattığı atölyesi “The Factory”, yani fabrika adını taşıyordu. Burada asistanlar serigrafileri bir üretim bandı gibi basıyor, deneysel filmler çekiliyor, The Velvet Underground provalar yapıyordu. Warhol grubun ilk albümünün ünlü muz kapağını tasarladı. Sanatçının elinin değmediği, fabrikada üretilen sanat fikri, sanatta “dâhi yaratıcı” mitine meydan okuyordu.
3 Haziran 1968’de Factory çevresinden radikal feminist yazar Valerie Solanas, Warhol’u atölyesinde vurdu. Warhol klinik olarak ölü kabul edildi, ama doktorlar onu kurtardı. Ömrünün geri kalanında korse taşımak zorunda kaldı. Aynı yıl Stockholm’deki bir sergi kataloğunda “Gelecekte herkes 15 dakikalığına dünyaca ünlü olacak” cümlesi yayımlandı.
Warhol 1980’lerde genç ressam Jean-Michel Basquiat ile ortak tablolar yaptı. 22 Şubat 1987’de basit bir safra kesesi ameliyatından sonra beklenmedik biçimde öldü.
Andy Warhol eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Andy Warhol bölümü
Warhol bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 2 derlemesinde yer alıyor. Bölümün özeti şu diyalog:
İbrahim Selim: “Hocam adam marketteki domates çorbasını tuvale basıp milyon dolar kazandı, biz boşuna okumuşuz!”
Burak Yiğit Aydın: “Warhol tüketim toplumunun aynasıydı İbrahim. ‘Gelecekte herkes 15 dakikalığına ünlü olacak’ dedi ve dediği çıktı!”
Sosyal medya çağında bu cümlenin hâlâ bu kadar sık alıntılanması tesadüf değil. Warhol, ünün de çorba kutuları gibi seri üretilen, tüketilen ve atılan bir ürün hâline geleceğini 1960’larda gördü. Basquiat ile ilişkisini de anlatan bölümün devamı için Jean-Michel Basquiat yazımıza, Pop Art’ın diğer yüzü için Roy Lichtenstein yazımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Çorbayı tuvale mi bastı? İlk çorba kutuları baskı değildi. 1962’deki 32 tuval, Warhol tarafından elle boyandı. Yalnızca kutuların altındaki süs desenlerinde damga kullanıldı. Baskıya, yani serigrafiye, aynı yılın ilerleyen aylarında geçti.
- “15 dakika” sözü gerçekten onun mu? Söz ilk kez 1968’de Stockholm Moderna Museet’teki Warhol sergisinin kataloğunda yayımlandı. Bazı araştırmacılar cümleyi kataloğu hazırlayanların ya da Warhol’un çevresindekilerin yazdığını öne sürer. Ama Warhol cümleyi sonraki yıllarda sahiplendi ve tekrar tekrar kullandı.
- Telif hakkı tartışması: Warhol’un başkalarının fotoğraflarını kullanma yöntemi bugün de mahkemelerde. 2023’te ABD Yüksek Mahkemesi, Warhol’un fotoğrafçı Lynn Goldsmith’in Prince portresinden yaptığı serinin ticari lisanslamasının “adil kullanım” sayılamayacağına karar verdi. Konunun genel çerçevesi için telif hakkı yazımıza bakabilirsiniz.
Warhol eserleri nerede görülür?
- The Andy Warhol Museum, Pittsburgh: Tek bir sanatçıya adanmış en büyük ABD müzelerinden biri.
- MoMA, New York: Campbell’s Soup Cans (32 tuvalin tamamı).
- Tate Modern, Londra: Marilyn Diptiği.
Sıkça sorulan sorular
Andy Warhol kimdir?
Andy Warhol (1928–1987), Campbell çorba kutuları, Marilyn Monroe serigrafileri ve The Factory atölyesiyle tanınan Amerikalı Pop Art sanatçısıdır.
Andy Warhol neden çorba kutusu resmetti?
Warhol, gündelik tüketim ürünlerini sanatın konusu yaparak seri üretim ve tüketim kültürünü yansıtmak istedi. Kendisi, yıllarca her gün öğle yemeğinde Campbell çorbası içtiğini söylemiştir.
“15 dakikalık şöhret” ne demek?
Warhol’a atfedilen “Gelecekte herkes 15 dakikalığına dünyaca ünlü olacak” sözü, medyanın herkese kısa süreli bir ün imkânı tanıyacağı ve ünün geçici bir tüketim ürününe dönüşeceği anlamına gelir.
Serigrafi nedir?
Serigrafi ya da ipek baskı, bir imgenin ipek veya sentetik bir elek üzerine aktarılıp boyanın elekten yüzeye bastırılmasıyla yapılan çoğaltma tekniğidir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Warhol bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 2 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Andy Warhol, Campbell Çorbası Kutuları, 1962. © Andy Warhol hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
