Kısa cevap: Rönesans, 14. yüzyılın sonundan 16. yüzyıla kadar önce İtalya’da, sonra tüm Avrupa’da yaşanan, Antik Yunan ve Roma kültürünün yeniden keşfedildiği ve insanı merkeze alan bir kültür ve sanat dönemidir. Fikrî temelini Petrarca gibi hümanistler attı. Ama Rönesans yalnızca fikirle başlamadı; para da gerekiyordu. Floransa’nın yün ve ipek ticaretinden ve bankacılıktan zenginleşen aileleri, loncaları ve kilisesi büyük sanat siparişleri verdi. Bu hamilerin en ünlüsü Medici ailesiydi. Kilise faizi günah sayıyordu. Bankerlerin kilise ve sanat bağışlarında vicdanı rahatlatma ve itibar kazanma kaygısı da belirgin bir rol oynadı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un yaklaşık 17 dakikalık Rönesans özel bölümü bu ikinci yüze odaklanıyor. Burak Yiğit Aydın Rönesans’ı “sermayenin vicdan azabını estetikle aklama projesi” olarak tartışmaya açıyor. Bu yazıda bu tezin ne kadarının doğru olduğuna, tarihî kaynaklarla bakıyoruz.
Rönesans nedir?
“Rönesans”, Fransızca “yeniden doğuş” demektir. Terim 19. yüzyılda yaygınlaştı, ama fikrin kendisi daha eskidir. 14. yüzyılda Petrarca, Roma’nın çöküşünden kendi zamanına kadarki dönemi bir karanlık çağ olarak görmüş ve antik kültürün yeniden canlandırılmasını istemişti. Bu “karanlık” nitelemesinin ne kadar haksız olduğunu Orta Çağ gerçekten karanlık mıydı? yazımızda tartıştık.
Rönesans’ın belirgin özellikleri şunlardır:
- Hümanizm: Antik metinlerin incelenmesi ve insanın yeteneklerine duyulan güven. Petrarca ile Boccaccio bu hareketin öncüleridir. Bkz. Petrarca ve Boccaccio.
- Doğrusal perspektif: Brunelleschi’nin 1420’lerde gösterdiği ve Alberti’nin kurallarını yazdığı, iki boyutlu yüzeyde derinlik yanılsaması yaratan yöntem.
- Doğa ve anatomi çalışması: Leonardo ve Michelangelo’nun kadavra çalışmalarına uzanan gözlem tutkusu.
- Yeni teknolojiler: Yağlı boyanın yaygınlaşması ve 1450’lerden sonra matbaa. Bkz. Rönesans’ta teknoloji.
Neden Floransa? Paranın coğrafyası
15. yüzyıl Floransa’sı yaklaşık 60 bin kişilik bir şehirdi, ama Avrupa’nın en zengin şehirlerinden biriydi. Yün ve ipek dokuma, şehri bir sanayi merkezi yapmıştı. Floransa’nın altın parası fiorino, Avrupa’nın güvenilir para birimiydi. Peruzzi, Bardi ve sonra Medici gibi aileler, krallara ve papalara borç veren uluslararası bankalar kurdu.
Şehir bir cumhuriyetti. Siyaset, güçlü loncalar ve tüccar aileleri arasında paylaşılıyordu. Bu aileler arasındaki rekabet, kendini sanatta da gösterdi. Bir aile şapel yaptırınca, diğeri daha görkemlisini istedi. Rönesans’ın büyük siparişlerinin bir kısmı ise ailelerden değil, loncalardan geldi. 1401’de Floransa Vaftizhanesi’nin bronz kapıları için açılan ünlü yarışmayı, kumaş tüccarları loncası düzenledi. Yarışmayı Ghiberti kazandı, Brunelleschi kaybetti. Brunelleschi de bunun üzerine dikkatini mimariye ve yıllar sonra Katedral’in kubbesine verdi.
Faiz yasağı ve vicdan azabı
Orta Çağ Katolik Kilisesi, para üzerinden faiz almayı “tefecilik” (usura) sayıp yasaklıyordu. Dante, Cehennem’de tefecileri yedinci dairede, ateş yağmuru altında oturtur. Bankerler bu yasağı çeşitli yollarla aştı. En yaygın yöntem, farklı şehirlerde farklı para birimleriyle ödenen kambiyo senetleriydi. Kâr, faiz olarak değil kur farkı olarak görünürdü. Kâğıt üzerinde yasal olan bu işlemler, birçok bankerin içini yine de rahatlatmıyordu.
Bunun en ünlü örneği Cosimo de’ Medici’dir. Çağdaşı kitapçı Vespasiano da Bisticci’nin anlattığına göre Cosimo, servetinin bir kısmının nasıl kazanıldığı konusunda vicdan azabı duyuyordu. Papa IV. Eugenius ona San Marco manastırını yeniden inşa ettirmesini tavsiye etti. Cosimo, mimar Michelozzo’ya manastırı yeniden yaptırdı ve ressam rahip Fra Angelico’ya hücrelerin duvarlarını boyattı. Bu, “günah çıkarır gibi bağış” tezinin en somut tarihî örneğidir.
Medici: banker, hami, hükümdar
Medici Bankası 1397’de Giovanni di Bicci tarafından kuruldu. Kısa sürede Papalığın bankacısı oldu. Cosimo (1389–1464) ve torunu Lorenzo “Muhteşem” (1449–1492) döneminde aile, resmî bir unvanı olmadan Floransa’yı fiilen yönetti. Donatello, Brunelleschi, Botticelli ve genç Michelangelo, Medici çevresinde çalıştı. Michelangelo gençliğinde Lorenzo’nun sarayında, ailenin çocuklarıyla aynı sofrada yaşadı. Ailenin bankacılıktan papalığa uzanan hikâyesini Medici ailesi yazımızda ayrıntılı anlattık.
Dönemin eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Rönesans özel bölümü
Bu kısa ama yoğun özel bölümde İbrahim Selim, okulda öğretilen romantik Rönesans anlatısını sorguluyor. Yiğit Hoca’nın cevabı bölümün tezini özetliyor:
İbrahim Selim: “Hocam biz hep Rönesans’ı romantik bir aydınlanma masalı gibi dinledik. İşin aslı öyle değil mi?”
Burak Yiğit Aydın: “Değil İbrahim! Leonardo da Vinci gökten zembille inip ‘Hadi sanat yapalım’ demedi. Parayı kim verdi? Tefeciler verdi! Medici ailesi cehennemden kurtulmak için günah çıkarır gibi kiliseleri mermerle donattı!”
Sonra konuyu bugüne bağlıyorlar:
İbrahim Selim: “Yani Rönesans tarihin en büyük vergi ve günah aklama operasyonu muydu diyorsunuz?”
Burak Yiğit Aydın: “Tam olarak öyle! Bugünün büyük holdinglerinin kültür-sanat vakfı kurup vergiden düşmesi ve imaj tazelemesi neyse, Medici ailesinin Floransa’da yaptığı da birebir oydu!”
Bölümde anlatılan: doğru mu?
Bölümün tezi kasıtlı olarak keskin ve büyük ölçüde haklı. Ama tarih biraz daha karmaşık:
- Doğru olan: Rönesans sanatı, büyük sermaye birikimi olmadan mümkün değildi. Medici gibi bankerlerin dinî bağışlarında hem vicdani hem de itibar kaygısı vardı. San Marco örneği belgelidir. Sanat, ailelerin siyasi gücünü meşrulaştıran bir propaganda aracıydı.
- Eksik kalan: Rönesans’ın tek finansörü Medici değildi. Loncalar, belediye, kilise, rakip aileler (Strozzi, Rucellai, Pazzi), Urbino, Mantua ve Ferrara gibi diğer saray devletleri ve Roma’daki papalar da büyük hamilerdi. Leonardo’nun hayatının önemli bir kısmı Milano’da Sforzaların ve sonra Fransa kralının hizmetinde geçti.
- Fikrin payı: Hümanistlerin antik metinleri bulup çevirmesi, 1453’ten sonra Bizans’tan gelen âlimlerin Yunanca bilgisi ve matbaanın yayılması, para kadar belirleyiciydi. Para sanatı mümkün kıldı, ama sanatın içeriğini fikirler belirledi.
- “Vergiden düşmek” benzetmesi: 15. yüzyılda bugünkü anlamda bir bağış vergi indirimi yoktu. Benzetme, itibar yönetimi ve vicdan rahatlatma açısından isabetli, ama mali mekanizma açısından bir modernizasyondur.
Rönesans’ın izleri nerede görülür?
- Floransa: Uffizi Galerisi, Santa Maria del Fiore Katedrali ve Brunelleschi kubbesi, Vaftizhanenin Ghiberti kapıları, San Marco Müzesi’ndeki Fra Angelico freskleri, Medici Sarayı (Palazzo Medici Riccardi).
- Roma: Vatikan Müzeleri ve Sistina Şapeli.
- Milano: Santa Maria delle Grazie’deki Son Akşam Yemeği.
Sanat akımlarının bütününe kronolojik bir bakış için sanat akımları yazımıza göz atabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Rönesans nedir?
Rönesans, 14. yüzyılın sonundan 16. yüzyıla kadar İtalya’da başlayıp Avrupa’ya yayılan; antik kültürün yeniden keşfedildiği, insanın ve doğanın merkeze alındığı kültür ve sanat dönemidir.
Rönesans neden İtalya’da başladı?
İtalyan şehirleri ticaret ve bankacılıkla zenginleşmişti. Antik Roma mirası gözlerinin önündeydi ve rekabet eden cumhuriyetler ile saraylar sanata büyük yatırım yapıyordu. Bu birikim, hümanist düşünceyle birleşince Rönesans doğdu.
Rönesans’ı kim finanse etti?
Medici başta olmak üzere banker aileler, loncalar, kilise ve papalar, şehir yönetimleri ve İtalyan saray devletlerinin hükümdarları. Medici ailesi bu hamilerin en ünlüsüdür.
Medici ailesi neden sanata para harcadı?
Siyasi güçlerini meşrulaştırmak, itibar kazanmak ve faizle ilgili dinî vicdan azabını hafifletmek için. Cosimo de’ Medici’nin San Marco manastırını yeniden inşa ettirmesi bunun bilinen bir örneğidir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Rönesans bölümü nedir?
Programın yaklaşık 17 dakikalık özel bölümüdür. Burak Yiğit Aydın ve İbrahim Selim, Rönesans’ı finanse eden Medici bankacılığını, faiz yasağını ve sanatın bir itibar aracı olarak kullanılmasını konuşur.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak fotoğrafı: Santa Maria del Fiore Katedrali, Floransa. Henrique Ferreira / Unsplash.
