Kısa cevap: Hayır, Orta Çağ bütünüyle “karanlık” bir dönem değildi. “Karanlık Çağ” fikri, 14. yüzyılda Petrarca ile başladı. Ardından Rönesans hümanistleri, kendi dönemlerini parlak göstermek için Roma’nın çöküşünden kendilerine kadar geçen yaklaşık bin yılı bir gerileme dönemi olarak tanımladı. Oysa Orta Çağ; Bologna, Paris ve Oxford gibi ilk üniversitelerin kurulduğu, Chartres ve Notre-Dame gibi gotik katedrallerin yükseldiği, Thomas Aquinas gibi düşünürlerin Aristoteles felsefesini Hristiyan teolojisiyle birleştirmeye çalıştığı, gözlük, mekanik saat ve yel değirmeni gibi buluşların yaygınlaştığı bir dönemdi. Elbette savaşlar, salgınlar ve baskı da vardı. Ama “karanlık” kelimesi, bu bin yılın çeşitliliğini açıklamaya yetmez.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Orta Çağ bölümünde İbrahim Selim de bu ön yargıyla yüzleşiyor: “Orta Çağ’da herkes pislikten kırılıyordu sanıyorduk, meğer üniversiteler kurulmuş!” Burak Yiğit Aydın ise bunun bir “algı yönetimi” olduğunu söylüyor.
“Karanlık Çağ” etiketi nereden geldi?
Orta Çağ, kabaca Batı Roma İmparatorluğu’nun 476’da yıkılışından 15. yüzyılın sonuna kadar süren yaklaşık bin yıllık bir dönemi kapsar. “Orta” kelimesi bile bir değer yargısı içerir. Bu dönem, iki parlak çağ, yani antik dünya ile Rönesans arasında kalan bir ara dönem olarak tanımlanmıştır.
Bu bakışın öncüsü, 14. yüzyıl şairi Petrarca’dır. Petrarca, antik Roma’nın edebiyatına ve kültürüne duyduğu hayranlıkla, Roma’nın çöküşünden sonraki yüzyılları ışığın söndüğü bir dönem olarak gördü. Petrarca için Petrarca ve Boccaccio yazımıza bakabilirsiniz. Sonraki yüzyıllarda Rönesans hümanistleri ve 18. yüzyılın Aydınlanma düşünürleri, Orta Çağ’ı akıl yerine batıl inancın, bilim yerine dogmanın hüküm sürdüğü bir dönem olarak resmetti. Bugün tarihçilerin büyük çoğunluğu bu genellemeyi kabul etmiyor.
Gotik katedraller: taşa dönüşen ışık
12. yüzyılın ortasında Paris yakınlarındaki Saint-Denis Manastırı’nın başrahibi Suger, manastır kilisesini yeniden inşa ettirdi. Suger’e göre Tanrı ışıktı ve kilise, inananları maddi ışık aracılığıyla ilahi ışığa yükseltmeliydi. Bu fikir, yeni bir mimari dilin, yani gotik mimarinin doğuşuna yol açtı.
Gotik mimarinin üç büyük yeniliği, sivri kemer, kaburgalı tonoz ve dış payandalardır. Bu yenilikler sayesinde ağırlık duvarlardan alınıp dış payandalara aktarıldı. Duvarlar incelip yükseldi ve dev vitraylarla açıldı. Chartres, Reims, Amiens ve Paris’teki Notre-Dame gibi katedraller, kuşaklar boyunca, yüzlerce taş ustasının, camcının ve marangozun emeğiyle yükseldi. Okuma yazma bilmeyen inananlar için vitraylar, İncil’in renkli bir resimli kitabı işlevi gördü. 2019’da yangında zarar gören Notre-Dame, 2024’te yeniden ibadete açıldı. Bu yeniden inşa sürecinde, Orta Çağ ustalarının teknik bilgisinin ne kadar ileri olduğu yeniden görüldü.
İlk üniversiteler
Bugün bildiğimiz anlamdaki ilk üniversiteler Orta Çağ Avrupa’sında doğdu. Bologna Üniversitesi’nin kuruluşu geleneksel olarak 1088’e tarihlenir. Paris ve Oxford üniversiteleri 12. yüzyılda, Cambridge 1209’da, Salamanca 1218’de kuruldu. Üniversiteler; hocaların ve öğrencilerin kendi kurallarını koyduğu, kilise ve kraldan belirli ölçüde bağımsız topluluklardı. Fakülte, rektör, diploma ve cübbe gibi kavramlar bu dönemden kalır.
Skolastik felsefe ve Thomas Aquinas
12. ve 13. yüzyıllarda, Aristoteles’in pek çok eseri Avrupa’ya, çoğu zaman Arapça çeviriler ve İbn Rüşd gibi İslam filozoflarının yorumları aracılığıyla yeniden ulaştı. İspanya’daki Toledo’da Arapçadan Latinceye çeviri yapan bilginler, bu aktarımda önemli rol oynadı. Aristoteles’in mantığı ve doğa felsefesi, Hristiyan teolojisini derinden sarstı.
Dominiken rahip Thomas Aquinas (1225–1274), bu karşılaşmanın en önemli düşünürüdür. Aquinas’a göre akıl ve inanç birbirine karşıt değildi. İkisi de aynı hakikate farklı yollardan ulaşıyordu. Summa Theologica adlı dev eserinde, Tanrı’nın varlığından ahlaka ve siyasete kadar binlerce soruyu, önce karşı görüşleri sıralayıp sonra kendi cevabını aklî gerekçelerle savunan bir yöntemle tartıştı. Bu yöntem, Orta Çağ üniversitelerindeki “skolastik” eğitimin temeliydi.
Dönemin eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Orta Çağ bölümü
Orta Çağ bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 4 derlemesinde, Dante bölümünün hemen öncesinde yer alıyor. Bölümün diyaloğu:
İbrahim Selim: “Orta Çağ’da herkes pislikten kırılıyordu sanıyorduk, meğer üniversiteler kurulmuş!”
Burak Yiğit Aydın: “Rönesansçılar kendi parlaklıklarını göstermek için önceki 1000 yıla ‘karanlık’ dediler, tarihçilikte buna algı yönetimi denir.”
Bölümün Dante’den hemen önce yer alması anlamlı. Dante’nin İlahi Komedya’sı, Orta Çağ’ın skolastik evren anlayışını en yüksek edebî biçimde ifade eden eserdir. Orta Çağ’ın düşünce dünyasını anlamadan Dante’yi anlamak zordur. Bkz. Dante ve İlahi Komedya.
Yıkılması gereken üç efsane
- “Orta Çağ insanı dünyanın düz olduğuna inanıyordu.” Yanlış. Orta Çağ’ın eğitimli insanları, antik Yunan’dan beri bilindiği gibi dünyanın yuvarlak olduğunu biliyordu. 13. yüzyılda yazılan ve dünyanın küreselliğini anlatan De sphaera adlı astronomi kitabı, yüzyıllarca üniversitelerde ders kitabı olarak okutuldu. Düz dünya efsanesi büyük ölçüde 19. yüzyılda yaygınlaştı.
- “Kimse yıkanmıyordu.” Yanlış. Orta Çağ şehirlerinde halka açık hamamlar yaygındı. Bu hamamların önemli bir kısmı, 16. yüzyılda frengi ve veba salgınları nedeniyle kapatıldı. Yani hijyen, bazı açılardan Orta Çağ’dan sonra geriledi.
- “Bilim yoktu.” Yanlış. Gözlük 13. yüzyılın sonunda İtalya’da icat edildi. Mekanik saat, yel değirmeni, ağır pulluk ve yeni gemi teknolojileri bu dönemde yaygınlaştı. Optik, mekanik ve astronomi alanında önemli çalışmalar yapıldı.
Bölümdeki “pislikten kırılıyordu” esprisi, bu yaygın ön yargıların özetidir. Elbette Orta Çağ’ın da savaşları, salgınları, engizisyonları ve büyük eşitsizlikleri vardı. Savaşların sanata etkisini Orta Çağ’da savaşların sanata etkileri yazımızda ele aldık. Ama bin yılı tek bir kelimeyle “karanlık” diye özetlemek, Yiğit Hoca’nın deyişiyle, bir “algı yönetimi”dir.
Orta Çağ sanatı nerede görülür?
- Chartres Katedrali, Fransa: Orta Çağ vitraylarının en iyi korunmuş örnekleri.
- Sainte-Chapelle, Paris: Duvarları neredeyse tamamen vitraydan oluşan şapel.
- Musée de Cluny, Paris: Orta Çağ sanatına adanmış müze; ünlü Hanım ve Tek Boynuzlu At duvar halıları.
- The Met Cloisters, New York: Avrupa manastırlarından taşınan parçalarla kurulmuş Orta Çağ müzesi.
Orta Çağ’ın kâbuslarını resmeden ressam için Hieronymus Bosch, Orta Çağ’dan Rönesans’a geçiş için Rönesans nasıl başladı? yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Orta Çağ neden karanlık çağ olarak anılır?
“Karanlık çağ” fikri, 14. yüzyılda Petrarca ile başladı ve Rönesans hümanistleri ile Aydınlanma düşünürleri tarafından yaygınlaştırıldı. Antik dünyaya hayran olan bu düşünürler, aradaki bin yılı bir gerileme dönemi olarak gördü. Bugün tarihçiler bu genellemeyi büyük ölçüde reddediyor.
Gotik mimari nedir?
Gotik mimari, 12. yüzyılda Fransa’da ortaya çıkan; sivri kemerleri, kaburgalı tonozları, dış payandaları ve büyük vitraylarıyla yüksek ve ışık dolu katedraller inşa eden mimari üsluptur.
İlk üniversite hangisidir?
Avrupa’daki ilk üniversite olarak genellikle 1088’de kurulduğu kabul edilen Bologna Üniversitesi gösterilir. Paris ve Oxford üniversiteleri de 12. yüzyılda kuruldu.
Thomas Aquinas kimdir?
Thomas Aquinas (1225–1274), Aristoteles felsefesini Hristiyan teolojisiyle birleştiren, akıl ile inancın aynı hakikate ulaştığını savunan İtalyan Dominiken filozof ve teologdur. En önemli eseri Summa Theologica’dır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Orta Çağ bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 4 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak fotoğrafı: Saint-André Katedrali, Bordeaux. Paul Melki / Unsplash.
