Kısa cevap: Francesco Petrarca (1304–1374) ve Giovanni Boccaccio (1313–1375), İtalyan Rönesansı’nın fikrî temelini atan hümanizmin öncüleridir. Petrarca, platonik aşkı Laura’ya yazdığı İtalyanca sonelerle Avrupa aşk şiirinin modelini yarattı. Antik Roma yazarlarının unutulmuş metinlerini arayıp buldu. Kendi çağının ve öncesinin “karanlık” olduğu fikrini ilk dile getiren de oydu. Boccaccio ise 1348’de Floransa’yı kasıp kavuran Kara Veba’dan sonra Decameron’u yazdı. Kitapta vebadan kaçıp bir kır villasına sığınan yedi genç kadın ve üç genç erkek, on gün boyunca her gün birer öykü anlatır. Toplam yüz öykü eder. Öykülerin çoğu aşk, zekâ, kurnazlık ve din adamlarının ikiyüzlülüğü üzerinedir. Bu, ölümün kol gezdiği bir dünyada dünyevi hayatı savunan bir kitaptır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Petrarca ve Boccaccio bölümünde İbrahim Selim, Decameron’u günümüze bağlıyor: “Vebadan kaçıp villaya kapanıp dedikodu ve erotik hikâye anlatmışlar, tam bizlik karantina!” Burak Yiğit Aydın da hümanizmi tek cümleyle tanımlıyor.
Petrarca: Laura ve antik metinler
Petrarca, 1304’te Arezzo’da, Floransa’dan sürgün edilmiş bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Babası, Dante ile aynı siyasi grubun üyesiydi ve aynı yıl, 1302’de, şehirden sürülmüştü. Petrarca çocukluğunu ve gençliğini, o dönem papalığın merkezi olan Güney Fransa’daki Avignon’da geçirdi. Hukuk okudu, ama Latin edebiyatına âşıktı. Babasının, hukuk derslerine yeterince çalışmıyor diye oğlunun Cicero ve Vergilius kitaplarını ateşe attığı anlatılır.
6 Nisan 1327’de, Kutsal Cuma günü, Avignon’daki bir kilisede Laura adlı genç bir kadını gördü ve ömür boyu sürecek bir aşka tutuldu. Laura evliydi. Aralarında bir ilişki olmadı. Petrarca ona İtalyanca 366 şiirden oluşan Canzoniere’yi (Şarkılar Kitabı) yazdı. Laura, 21 yıl sonra, 1348’de, onu ilk gördüğü günün yıldönümünde vebadan öldü. Petrarca’nın 14 dizelik sone biçimi, Shakespeare’e kadar tüm Avrupa şiirini etkiledi.
Petrarca’nın asıl tutkusu ise antik dünyaydı. Manastır kütüphanelerini dolaşıp unutulmuş Latin el yazmalarını aradı. 1345’te Verona’da Cicero’nun mektuplarını buldu. Antik Roma’nın parlak kültürü ile kendi zamanı arasındaki yüzyılları bir gerilemenin ve karanlığın dönemi olarak gördü. Bugün Orta Çağ için kullanılan “karanlık çağ” fikrinin kökü, Petrarca’nın bu bakışındadır. Bu fikrin ne kadar haksız olduğunu Orta Çağ gerçekten karanlık mıydı? yazımızda tartıştık. 1341’de Roma’da, Capitolino Tepesi’nde, antik gelenek uyarınca defne tacıyla taçlandırıldı.
Kara Veba ve Floransa
1347’de Asya’dan Karadeniz ve Akdeniz limanları üzerinden Avrupa’ya ulaşan veba salgını, 1348 baharında Floransa’ya geldi. Birkaç ay içinde şehrin nüfusunun yarısından fazlasının öldüğü tahmin edilir. Boccaccio, Decameron’un girişinde bu felaketi ayrıntılı ve sarsıcı bir dille anlatır: sokaklara yığılan cesetler, toplu mezarlar, birbirini terk eden aileler, çöken ahlak ve yasalar. Bu giriş, salgının en önemli tanık anlatımlarından biri sayılır.
Decameron: on gün, yüz öykü
Decameron, Yunanca “on gün” demektir. Kitabın çerçeve öyküsüne göre, 1348’de Floransa’da bir kilisede karşılaşan yedi genç kadın ve üç genç erkek, salgından kaçmak için şehrin dışındaki tepelerde bir villaya sığınır. Günlerini müzik, dans ve yemekle geçirirler. Her gün aralarından biri “kral” ya da “kraliçe” seçilir ve günün konusunu belirler. Herkes bir öykü anlatır.
Öyküler; zekâsıyla zor durumdan kurtulanları, mutlu sonla biten aşkları, aldatılan kocaları, açgözlü ve şehvetli rahipleri ve sadakatin sınırlarını anlatır. Dil canlı, mizah keskindir. Kitap, Dante’nin İlahi Komedya’sının ilahi ve uhrevi dünyasına karşı, “insanlık komedyası” olarak da anılır. Dante için Dante ve İlahi Komedya yazımıza bakabilirsiniz. Decameron, Chaucer’ın Canterbury Hikâyeleri’nden Pasolini’nin 1971 tarihli filmine kadar pek çok esere ilham verdi.
Bir dostluk
Boccaccio, Petrarca’ya gençliğinden beri hayrandı. İkisi 1350’de Floransa’da tanıştı ve ömür boyu dost kaldı. Boccaccio aynı zamanda Dante’nin ilk biyografisini yazdı ve Floransa’da İlahi Komedya üzerine halka açık dersler verdi. Bir anlamda Dante, Petrarca ve Boccaccio, İtalyan edebiyatının “üç tacı” olarak birbirine bağlandı. Yaşlılığında dinî bir krize giren Boccaccio’nun, Decameron dahil eserlerini yakmayı düşündüğü, ama Petrarca’nın onu bu fikirden vazgeçirdiği anlatılır.
Dönemin eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Petrarca ve Boccaccio bölümü
Petrarca ve Boccaccio bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinin açılış bölümüdür. Bölümün diyaloğu:
İbrahim Selim: “Vebadan kaçıp villaya kapanıp dedikodu ve erotik hikâye anlatmışlar, tam bizlik karantina!”
Burak Yiğit Aydın: “Ölümün kol gezdiği yerde hayatı ve dünyevi zevkleri savunmaktır hümanizm.”
İbrahim Selim’in “karantina” esprisi, 2020’deki koronavirüs salgınından sonra Decameron’un dünyanın her yerinde yeniden okunmasıyla da örtüşüyor. 2020’nin ilk aylarında dünyanın dört bir yanından yazarlar, karantinada öykü anlatma geleneğini yeniden canlandıran “Decameron projeleri” başlattı.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- “Erotik hikâye” mi anlattılar? Kısmen. Decameron’daki yüz öykünün bir kısmı açıkça erotik ve müstehcendir, bu yüzden kitap yüzyıllarca sansürlendi. Ama öykülerin önemli bir kısmı zekâ, talih, cömertlik ve trajik aşk üzerinedir. Ayrıca villadaki gençlerin kendileri son derece terbiyeli davranır. Erotizm anlatılan öykülerdedir, anlatanların hayatında değil.
- Hümanizmin tanımı: Yiğit Hoca’nın tanımı Rönesans hümanizminin özünü iyi yakalıyor. Hümanizm, Tanrı’yı reddetmek değil, dikkati öbür dünyadan bu dünyaya, insanın yeteneklerine ve antik bilgeliğe çevirmektir. Bu fikrin sanata yansıması için Raffaello ve Atina Okulu, ekonomik altyapısı için Rönesans nasıl başladı? yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Decameron nedir?
Decameron, Giovanni Boccaccio’nun 1348 veba salgınının ardından yazdığı ve vebadan kaçıp bir villaya sığınan on gencin on gün boyunca anlattığı yüz öyküden oluşan eserdir.
Petrarca kimdir?
Francesco Petrarca (1304–1374), Laura’ya yazdığı İtalyanca soneleri ve antik metinleri yeniden keşfetme çabasıyla hümanizmin babası sayılan İtalyan şair ve düşünürdür.
Boccaccio kimdir?
Giovanni Boccaccio (1313–1375), Decameron’un yazarı, Dante’nin ilk biyografı ve Petrarca’nın yakın dostu olan İtalyan yazardır.
Hümanizm nedir?
Hümanizm, Rönesans döneminde antik Yunan ve Roma metinlerinin incelenmesiyle gelişen, insanın değerini, yeteneklerini ve dünyevi hayatı merkeze alan düşünce akımıdır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Petrarca ve Boccaccio bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: John William Waterhouse, Decameron’dan Bir Öykü, 1916, Lady Lever Sanat Galerisi. Kamu malı, Wikimedia Commons.
