Kısa cevap: Dante Alighieri (1265–1321), İtalyan edebiyatının ve dilinin kurucusu sayılan Floransalı şairdir. 1302’de siyasi rakipleri tarafından Floransa’dan sürüldü ve bir daha geri dönemedi. Sürgünde yazdığı Komedya, yani sonradan verilen adıyla İlahi Komedya, şairin Cehennem, Araf ve Cennet’ten geçen hayalî yolculuğunu anlatır. Eser, dönemin bilim dili olan Latince yerine Floransa halkının konuştuğu Toskana lehçesiyle yazıldı ve bugünkü İtalyancanın temeli oldu. Dante, cehennemin dokuz katına tarihî kişileri, papaları ve kendi siyasi düşmanlarını da yerleştirdi. Cennet’te ise ona gençlik aşkı Beatrice rehberlik eder.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Dante bölümünde İbrahim Selim bu cüreti şöyle özetliyor: “Adam düşmanlarının hepsini cehennemin en alt katına yerleştirmiş, resmen intikam almış!” Burak Yiğit Aydın da ekliyor: “Edebiyatın en tatlı intikamıdır.”
Floransa ve Beatrice
Dante, 1265’te Floransa’da, soylu ama varlığı azalmış bir ailede doğdu. Kendi anlatımına göre 9 yaşındayken, bir bahar şenliğinde aynı yaştaki Beatrice Portinari’yi gördü ve ona ömür boyu sürecek bir aşkla bağlandı. Dokuz yıl sonra, 18 yaşında onu bir kez daha gördü ve Beatrice onu selamladı. Bu ikinci karşılaşma, Dante’ye göre hayatının en mutlu anıydı. İkisi de başkalarıyla evlendi. Beatrice 1290’da, 24 yaşında öldü. Dante, ona olan aşkını önce Yeni Hayat (Vita Nuova) adlı şiir ve düzyazı kitabında anlattı. Sonra ona, Komedya’nın sonunda Cennet’te bir rehber olarak ölümsüzlüğü verdi.
Siyaset ve sürgün
13. yüzyıl Floransa’sı, papayı destekleyen Guelfler ile imparatoru destekleyen Ghibellinler arasında bölünmüştü. Guelfler kazandıktan sonra bu kez kendi aralarında “Beyazlar” ve “Siyahlar” diye ikiye ayrıldılar. Dante, Beyaz Guelflerin önde gelenlerindendi ve 1300’de kentin en yüksek yönetim kurulu olan priorlar arasına seçildi. 1301’de Papa VIII. Bonifatius’un desteğiyle Siyahlar şehri ele geçirdi. Dante o sırada Roma’da bir elçilik görevindeydi. Gıyabında yolsuzlukla suçlandı, ağır para cezasına çarptırıldı ve şehirden sürüldü. Sonra geri dönerse diri diri yakılacağına karar verildi.
Dante ömrünün kalan 19 yılını Verona, Lucca ve Ravenna gibi İtalyan kentlerinde, koruyucuların yanında geçirdi. Cennet’te sürgünün acısını şöyle anlatır: “Başkasının ekmeğinin ne kadar tuzlu olduğunu, başkasının merdiveninden inip çıkmanın ne kadar zor olduğunu tadacaksın.” 1321’de Ravenna’da sıtmadan öldü.
İlahi Komedya’nın yapısı
Eser, üç bölümden (cantica) oluşur: Cehennem, Araf ve Cennet. Her biri 33 kantodan oluşur, girişle birlikte toplam 100 kanto eder. Dante, üçlükler hâlinde kafiyelenen ve kendi icat ettiği terza rima ölçüsünü kullandı. Üç sayısı, Hristiyan teslisinin simgesi olarak eserin her katmanına işlenmiştir.
Hikâye, 1300 yılının Paskalyasında başlar. 35 yaşındaki Dante, “hayat yolunun yarısında” karanlık bir ormanda kaybolur. Roma şairi Vergilius ona Cehennem ve Araf boyunca rehberlik eder. Cennet’te ise rehber Beatrice’tir. “Komedya” adı, eserin mutlu bir sonla bitmesinden ve halk diliyle yazılmasından gelir. “İlahi” sıfatını ilk kez Boccaccio kullandı, 1555’teki bir baskıyla da kalıcı oldu.
Cehennemin dokuz katı
Dante’nin cehennemi, dünyanın merkezine doğru daralan bir huni biçimindedir. Günah ağırlaştıkça daire daralır ve ceza ağırlaşır. İlk dairede, vaftiz edilmeden ölmüş erdemli insanlar, yani Homeros, Sokrates, Platon ve İbn Sina gibi isimler acı çekmeden ama umutsuzca yaşar. Ardından şehvet, oburluk, açgözlülük, öfke, sapkınlık, şiddet ve dolandırıcılık daireleri gelir. En dipte ise ihanet edenler, Lucifer’in ağzında çiğnenen Yahuda, Brutus ve Cassius ile birlikte buz içinde donar. Cezalar suçla aynı biçimdedir: Hayatta tutkularıyla savrulanlar, cehennemde sonsuza dek bir fırtınada savrulur.
Düşmanlara “şiirsel adalet”
Dante’nin cüretkârlığı, cehennemi yakın dönemin gerçek kişileriyle doldurmasıdır. En ünlü örnek, onun sürgününden sorumlu tuttuğu Papa VIII. Bonifatius’tur. Yolculuk 1300’de geçtiği için Bonifatius henüz hayattadır. Ama Dante, kutsal makamları para karşılığı satanların cezalandırıldığı sekizinci dairede, başaşağı bir deliğe gömülmüş başka bir papa olan III. Nicolaus’a, Bonifatius’un da yakında buraya geleceğini söyletir. Floransalı siyasi rakibi Filippo Argenti, öfkelilerin çamur dolu nehrinde, kendi kollarını ısıran bir ruh olarak görünür.
Dante’nin cehennemi yalnızca bir intikam listesi de değildir. Kendi hocası Brunetto Latini’yi de cehenneme koyar, ama ona büyük bir saygı ve şefkatle konuşur. Aşkları uğruna öldürülen Paolo ile Francesca’nın hikâyesini anlatırken ise bayılır.
Dönemin eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Dante bölümü
Dante bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 4 derlemesinin kapanış bölümüdür. Bölümün en çok sevilen diyaloğu:
İbrahim Selim: “Adam düşmanlarının hepsini cehennemin en alt katına yerleştirmiş, resmen intikam almış!”
Burak Yiğit Aydın: “Dante cehennemi yazarken Floransa’daki siyasi rakiplerini zebanilere yem etti. Edebiyatın en tatlı intikamıdır.”
Bölümün hemen öncesinde aynı derlemede Orta Çağ felsefesi anlatılıyor. Bu sıralama anlamlı. Dante, Orta Çağ’ın skolastik evren tasarımını, Thomas Aquinas’ın teolojisini ve Aristoteles’in ahlak felsefesini tek bir şiirde birleştirdi. Aynı zamanda halk dilini kullanarak Rönesans’ın kapısını araladı. Bkz. Orta Çağ gerçekten karanlık mıydı?
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Düşmanlarını “en alt kata” mı koydu? Kısmen. Dante’nin düşmanları cehennemin farklı dairelerine dağılmıştır. En alt kat, yani dokuzuncu daire, hainlere ayrılmıştır ve orada Dante’nin şahsi düşmanlarından çok tarihî ve efsanevi hainler bulunur. Bölümdeki ifade, Dante’nin intikamının özünü esprili biçimde özetliyor.
- Floransa’nın özrü: Floransa, Dante’nin ölümünden sonra kemiklerini geri istedi, ama Ravenna vermedi. Floransa’daki Santa Croce Kilisesi’ndeki Dante mezarı bugün de boştur. 2008’de Floransa Belediye Meclisi, Dante hakkındaki 1302 tarihli sürgün kararını sembolik olarak kaldırdı. Bu da programın adına yakışır bir hikâye: Eller kadir kıymeti 700 yıl sonra bildi.
Dante’nin izleri
İlahi Komedya yüzyıllar boyunca ressamlara ilham verdi. Botticelli, eserin tamamını resimleyen yüzü aşkın çizim yaptı. Bkz. Botticelli. Rodin’in Cehennem Kapısı’nın tepesinde, kendi yarattığı günahkârları seyreden Düşünen Adam aslında Dante’dir. Bkz. Rodin ve Düşünen Adam.
Sıkça sorulan sorular
Dante kimdir?
Dante Alighieri (1265–1321), İlahi Komedya’nın yazarı, İtalyan dilinin ve edebiyatının kurucusu sayılan Floransalı şairdir.
İlahi Komedya ne anlatır?
Eser, Dante’nin Vergilius ve Beatrice’in rehberliğinde Cehennem, Araf ve Cennet’ten geçerek Tanrı’ya ulaştığı hayalî yolculuğunu anlatır. Hem bir ruhsal arınma hikâyesi hem de dönemin siyasetinin eleştirisidir.
Cehennemin dokuz katı nedir?
Dante’nin cehennemi dokuz daireden oluşur: Limbus, şehvet, oburluk, açgözlülük, öfke, sapkınlık, şiddet, dolandırıcılık ve ihanet. Günah ağırlaştıkça daire derinleşir.
Beatrice kimdir?
Beatrice Portinari, Dante’nin gençlik aşkıdır. 1290’da genç yaşta ölmüş, İlahi Komedya’da Dante’ye Cennet’te rehberlik eden figüre dönüşmüştür.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Dante bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 4 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak fotoğrafı: Santa Croce Meydanı’ndaki Dante heykeli, Floransa. João Rodrigues / Unsplash.
