Kısa cevap: Sandro Botticelli (yaklaşık 1445–1510), Floransalı Rönesans ressamıdır. Medici ailesinin çevresinde çalıştı. Venüs’ün Doğuşu (y. 1484–1486) ve Primavera (İlkbahar, y. 1480), antik mitolojiyi Hristiyan Avrupa’da yeniden büyük ölçekli bir sanat konusu yapan ilk eserler arasındadır. 1490’larda Dominiken rahip Girolamo Savonarola’nın etkisine girdi. Savonarola’nın 1497’de düzenlediği “Gösteriş Ateşi”nde aynalar, kitaplar ve sanat eserleri yakıldı. Botticelli’nin de kendi mitolojik resimlerinden bazılarını ateşe attığı anlatılır, ama bu kesin değildir. Son yıllarında daha karanlık, dinî bir üsluba yöneldi ve yoksulluk içinde unutularak öldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Botticelli bölümünde İbrahim Selim’in tepkisi net: “Kendi yaptığı Venüs’leri ateşe mi atmış adam? Yazıklar olsun!” Bu yazıda bu iddianın ne kadar doğru olduğunu ve Botticelli’nin hikâyesini anlatıyoruz.
Bir altın işçisi çırağından Medici ressamına
Alessandro di Mariano Filipepi, 1445 civarında Floransa’da doğdu. “Botticelli”, yani “küçük fıçı” lakabı, ağabeyinin şişmanlığından gelir ve aileye yapışmıştır. Gençliğinde bir kuyumcunun yanında çalıştı, ardından dönemin önemli ressamlarından Fra Filippo Lippi’nin atölyesine girdi. 1470’lerde kendi atölyesini açtı.
Kısa sürede Medici çevresinin gözde ressamı oldu. Müneccimlerin Tapınması’nda (y. 1475) Medici ailesinin üyelerini, kutsal sahneye tanık olan kralların ve maiyetin arasına yerleştirdi. Sağ alt köşede izleyiciye bakan sarı pelerinli genç adamın Botticelli’nin otoportresi olduğu kabul edilir. 1481–1482’de Papa IV. Sixtus’un çağrısıyla Roma’ya gitti ve Sistina Şapeli’nin duvar fresklerinin bir kısmını yaptı. Bu, Michelangelo’nun tavanı boyamasından çeyrek yüzyıl önceydi. Ailenin sanata yaptığı yatırımı Medici ailesi yazımızda anlattık.
Venüs’ün Doğuşu ve Primavera
Botticelli’nin iki ünlü mitolojik tablosu, büyük olasılıkla Lorenzo “Muhteşem”in kuzeni Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici’nin çevresi için yapıldı. İkisi de bugün Uffizi Galerisi’ndedir.
Venüs’ün Doğuşu’nda aşk tanrıçası Venüs, dev bir deniz kabuğunun üzerinde kıyıya sürüklenir. Solda rüzgâr tanrısı Zefir ve eşi onu üfleyerek iter, sağda bir Hora ona çiçekli bir pelerin uzatır. Venüs’ün duruşu antik bir heykelden alınmıştır. Uzun boynu, düşen omuzları ve anatomik olarak imkânsız duruşuyla bir insandan çok bir idealdir. Tablo, Orta Çağ’dan sonra Avrupa’da büyük ölçekte resmedilen ilk çıplak kadın figürlerinden biridir.
Primavera ise bir portakal bahçesinde Venüs, Üç Güzeller, Merkür, Flora ve diğer mitolojik figürleri bir araya getirir. Tabloda yaklaşık 500 bitki türü resmedilmiştir ve bunların 190 kadarı tanımlanabilir. Her iki eser de Medici çevresindeki Marsilio Ficino gibi Yeni Platoncu filozofların fikirleriyle ilişkilendirilir. Bu filozoflara göre dünyevi güzellik, ilahi güzelliğe ulaşmanın bir basamağıdır.
Yaygın bir efsaneye göre Venüs’ün modeli, Floransa’nın güzelliğiyle ünlü genç kadını Simonetta Vespucci’ydi. Simonetta 1476’da, 22 yaşında ölmüştü. Botticelli’nin ölünce onun ayakucuna gömülmek istediği de anlatılır. Botticelli, Ognissanti Kilisesi’nde Vespucci ailesine yakın bir yere gömülmüştür. Ancak Simonetta’nın model olduğuna dair bir belge yoktur.
Savonarola ve Gösteriş Ateşi
1490’larda Floransa’da, Dominiken rahip Girolamo Savonarola’nın vaazları büyük kalabalıkları etkiliyordu. Savonarola; zenginlerin lüksünü, kilisenin yozlaşmasını, pagan sanatını ve dünyevi zevkleri kıyamet tehditleriyle lanetliyordu. 1494’te Medici’ler Floransa’dan kovulunca şehirde fiilen onun sözü geçmeye başladı. 7 Şubat 1497’de Signoria Meydanı’nda dev bir “Gösteriş Ateşi” (falò delle vanità) yakıldı. Aynalar, kozmetikler, lüks giysiler, oyun kartları, “ahlaksız” kitaplar ve tablolar ateşe atıldı.
Savonarola’nın etkisi kısa sürdü. Papa ile çatışmaya girdi ve aforoz edildi. Halk desteğini kaybedince 1498’de tutuklandı, işkence gördü ve aynı meydanda asılıp yakıldı.
Botticelli’nin bu dönemde Savonarola’nın takipçisi olduğu, Vasari’nin anlattıklarına dayanır. Son yıllarındaki eserleri belirgin biçimde değişti. Mistik Doğuş (1500) gibi tablolarda kıyamet imgeleri, sert duygular ve eski üsluba geri dönüş görülür. Botticelli 1510’da öldüğünde artık modası geçmiş bir ressamdı. Leonardo, Michelangelo ve Raffaello’nun çağında unutuldu. Ancak 19. yüzyılda İngiliz Prerafaelitleri tarafından yeniden keşfedildi.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Botticelli bölümü
Botticelli bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde Petrarca, Boccaccio, Medici ve Machiavelli bölümleriyle birlikte, bir “Floransa dizisi” içinde yer alıyor. Bölümün can alıcı anı:
İbrahim Selim: “Kendi yaptığı Venüs’leri ateşe mi atmış adam? Yazıklar olsun!”
Burak Yiğit Aydın: “Dinî fanatizm böyle bir şeydir İbrahim, en büyük dâhileri bile kendi sanatına düşman eder.”
Botticelli’nin hikâyesi, programın Rönesans özel bölümüyle de doğrudan bağlantılı. Medici parasıyla doğan pagan güzelliği, Medici’ler kovulunca bir rahibin ateşinde yakılıyor. Para ve inanç arasındaki bu gerilim için Rönesans nasıl başladı? yazımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Botticelli kendi tablolarını yaktı mı? Kesin değil. Vasari Botticelli’nin Savonarola’ya bağlandığını ve resim yapmayı bir süre bıraktığını yazar. Kendi tablolarını ateşe attığı iddiası ise sonraki kaynaklarda geçer ve belgelenmemiştir. Venüs’ün Doğuşu ve Primavera ateşten kurtuldu. Bunun nedeni büyük olasılıkla, Medici ailesinin özel villalarında bulunmalarıdır.
- Fanatik miydi? Botticelli’nin kardeşi Simone, Savonarola’nın ateşli bir takipçisiydi ve bir günlük tuttu. Botticelli’nin Savonarola’nın idamından sonra bile onun masumiyetini tartıştığı bu günlükte geçer. Yani etkilendiği açık. Ancak “kendi sanatına düşman” derecesinde fanatik olup olmadığı tartışmalıdır. Son dönem eserleri bir terk etmeden çok bir dönüşüm olarak da okunabilir.
Botticelli eserleri nerede görülür?
- Uffizi Galerisi, Floransa: Venüs’ün Doğuşu, Primavera, Müneccimlerin Tapınması, Pallas ve Kentaur.
- Sistina Şapeli, Vatikan: Musa ve İsa’nın hayatından sahneler.
- National Gallery, Londra: Venüs ve Mars ve Mistik Doğuş.
Sıkça sorulan sorular
Botticelli kimdir?
Sandro Botticelli (y. 1445–1510), Venüs’ün Doğuşu ve Primavera tablolarıyla tanınan, Medici çevresinde çalışmış Floransalı Rönesans ressamıdır.
Venüs’ün Doğuşu neyi anlatır?
Tablo, aşk ve güzellik tanrıçası Venüs’ün denizden doğup bir deniz kabuğu üzerinde kıyıya ulaşmasını anlatır. Yeni Platoncu düşüncede ilahi güzelliğin dünyaya gelişinin simgesi olarak yorumlanır.
Gösteriş Ateşi nedir?
Gösteriş Ateşi (falò delle vanità), 1497’de Floransa’da Savonarola’nın etkisiyle aynaların, kozmetiklerin, lüks eşyaların, kitapların ve sanat eserlerinin toplu olarak yakıldığı olaydır.
Savonarola kimdir?
Girolamo Savonarola (1452–1498), 1490’larda Floransa’da etkili olan, lüksü ve kilisenin yozlaşmasını eleştiren Dominiken rahiptir. 1498’de idam edildi.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Botticelli bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Sandro Botticelli, Venüs’ün Doğuşu, y. 1484–1486, Uffizi Galerisi. Kamu malı, Wikimedia Commons.
