Kısa cevap: Medici ailesi, 15. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Floransa’yı ve Toskana’yı yöneten İtalyan bankacı hanedanıdır. 1397’de kurulan Medici Bankası, Avrupa’nın en güçlü bankası ve papalığın bankacısı oldu. Cosimo de’ Medici ve torunu Lorenzo “Muhteşem”, resmî bir unvan taşımadan Floransa Cumhuriyeti’ni fiilen yönettiler. Donatello, Brunelleschi, Botticelli, Michelangelo ve daha pek çok sanatçıyı desteklediler. Aileden üç papa çıktı. Bunların en ünlüleri X. Leo ve VII. Clemens’tir. Aileden iki kadın da Fransa kraliçesi oldu. Son Medici, ailenin sanat koleksiyonlarını 1737’de Floransa’dan hiç çıkarılmamak şartıyla şehre bağışladı. Bugün Uffizi’yi dolduran eserler bu sayededir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Medici bölümünde İbrahim Selim aileyi “mafya”ya benzetiyor. Burak Yiğit Aydın ise düzeltiyor: “Mafya değil, devletleşmiş tefeci! Ama vizyoner tefeci.” Bu yazıda bu vizyonun hikâyesini anlatıyoruz.
Banka: faiz yasağını aşmanın sanatı
Ailenin yükselişi, Giovanni di Bicci de’ Medici’nin 1397’de Floransa’da kurduğu bankayla başladı. Banka kısa sürede Roma, Venedik, Cenevre, Brugge, Londra ve Avignon’da şubeler açtı. En kârlı müşterisi papalıktı. Kilisenin Avrupa’nın dört bir yanından topladığı vergiler, Medici şubeleri aracılığıyla Roma’ya aktarılıyordu.
Kilise faizi günah sayıyordu. Medici’ler ve diğer Floransalı bankerler, farklı kentlerde farklı para birimleriyle ödenen kambiyo senetleri kullanarak kârı kur farkının içine gizledi. Bu karmaşık sistem, modern bankacılığın ve çift taraflı muhasebenin yaygınlaşmasında önemli rol oynadı. Faiz yasağı ve vicdan azabı meselesini Rönesans nasıl başladı? yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Cosimo: vatanın babası
Giovanni’nin oğlu Cosimo (1389–1464), ailenin siyasi gücünü kurdu. 1433’te rakip Albizzi ailesi tarafından tutuklandı ve sürgüne gönderildi. Bir yıl sonra halk ve müttefikleri onu geri getirdi. Bundan sonra resmî bir makam almadan, seçimleri ve yönetimi arka plandan yöneterek Floransa’nın gerçek hâkimi oldu. Öldüğünde mezarına “Vatanın Babası” (Pater Patriae) yazıldı.
Cosimo; Brunelleschi’ye San Lorenzo Kilisesi’ni, Michelozzo’ya ailenin sarayını ve San Marco manastırını yaptırdı. Donatello’nun bronz Davut’u Medici sarayının avlusu içindi. Yunanca el yazmalarını toplattı ve filozof Marsilio Ficino’ya Platon’un tüm eserlerini Latinceye çevirtti. Bu, Floransa’daki Yeni Platoncu düşüncenin temeli oldu.
Lorenzo “Muhteşem” ve Pazzi komplosu
Cosimo’nun torunu Lorenzo (1449–1492), 20 yaşında ailenin başına geçti. Bir şair, bir diplomat ve döneminin en ünlü sanat hamisiydi. Medici bahçesindeki antik heykelleri kopyalayan 15 yaşındaki Michelangelo’yu fark edip sarayına aldı.
26 Nisan 1478 pazar günü, Floransa Katedrali’ndeki ayin sırasında rakip Pazzi ailesi, Papa IV. Sixtus’un bilgisi dahilinde bir suikast girişiminde bulundu. Lorenzo’nun kardeşi Giuliano 19 bıçak darbesiyle öldürüldü. Lorenzo ise yaralı kurtuldu ve kutsal eşyaların saklandığı odaya kaçtı. İntikam ağır oldu: Komplocular, aralarında Pisa başpiskoposunun da bulunduğu kişiler, Signoria Sarayı’nın pencerelerinden asıldı. Botticelli’ye, asılan komplocuların resimlerini bir hükümet binasının duvarına uyarı olarak yaptırma görevi verildi. Botticelli için Botticelli yazımıza bakabilirsiniz.
Kovulma, dönüş ve papalar
Lorenzo’nun 1492’deki ölümünden sonra banka zaten zor durumdaydı. 1494’te Fransız ordusu İtalya’ya girince Medici’ler Floransa’dan kovuldu ve şehirde Savonarola dönemi başladı. 1512’de İspanyol desteğiyle geri döndüler. Ertesi yıl Lorenzo’nun oğlu Giovanni, Papa X. Leo oldu. Leo, Aziz Petrus Bazilikası’nın yeniden inşası için endüljans, yani para karşılığı günah bağışlama belgesi satışını yaygınlaştırdı. Bu, 1517’de Martin Luther’in tepkisine ve Protestan Reformu’na giden yolu açtı. Yani bir Floransa bankacı ailesinin oğlu, Avrupa’nın dinî bölünmesinin başlangıç noktasındaydı.
Aileden ikinci papa VII. Clemens, 1527’de Roma’nın İmparator V. Karl’ın askerlerince yağmalanmasını yaşadı. 1569’da Medici’ler Toskana Büyük Dükü unvanını aldı. Catherine de’ Medici ve Marie de’ Medici, Fransa kraliçesi oldu.
Son Medici’nin vasiyeti
Aile, 18. yüzyılda erkek varis bırakmadan sönmeye başladı. Son Medici, Anna Maria Luisa de’ Medici, 1737’de Toskana’nın yeni hükümdarlarıyla bir “Aile Antlaşması” imzaladı. Antlaşmaya göre Medici’lerin yüzyıllar boyunca topladığı tablolar, heykeller, kitaplar ve mücevherler, Floransa’dan asla çıkarılmamak ve halkın yararına sergilenmek şartıyla devlete bırakıldı. Bugün Uffizi, Palazzo Pitti ve Floransa’nın diğer müzelerindeki eserlerin büyük kısmı bu vasiyet sayesinde şehirde duruyor. Her yıl milyonlarca turist bu eserler için Floransa’ya geliyor.
Dönemin eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Medici bölümü
Medici bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde yer alıyor. Bölümün özeti:
İbrahim Selim: “Hocam bu Medici’ler mafya gibiymiş resmen!”
Burak Yiğit Aydın: “Mafya değil, devletleşmiş tefeci! Ama vizyoner tefeci. Sanata yatırdıkları para Floransa’yı 500 yıldır doyuruyor.”
Programın 2. sezonundaki Rönesans özel bölümü de Medici’leri “tarihin en büyük günah ve itibar aklama operasyonu”nun aktörleri olarak ele alıyor. İki bölüm birlikte izlendiğinde, Rönesans’ın hem aydınlık hem de karanlık yüzü görülüyor.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- “Floransa’yı 500 yıldır doyuruyor” mu? Bu cümle esprili ama belgelerle desteklenebilir. Medici koleksiyonlarının Floransa’da kalmasını sağlayan 1737 Aile Antlaşması olmasaydı, bu eserlerin önemli kısmı Avrupa’nın başka başkentlerine dağılabilirdi. Floransa’nın turizm ekonomisi bugün büyük ölçüde bu mirasa dayanıyor.
- Mafyaya benzetme: Medici’ler ile mafya arasındaki benzetme modern bir anakronizmdir. Ama aile ağları, himaye ilişkileri, seçimlerin arka plandan yönetilmesi ve Pazzi komplosundan sonraki toplu infazlar, benzetmenin neden akla geldiğini açıklıyor.
Medici izleri nerede görülür?
- Uffizi Galerisi: Vasari’nin Medici yönetiminin ofisleri (uffizi) olarak tasarladığı bina.
- Palazzo Medici Riccardi: Benozzo Gozzoli’nin Medici ailesini Müneccimler alayında gösteren freskleri.
- San Lorenzo ve Medici Şapelleri: Ailenin mezarları ve Michelangelo’nun heykelleri.
- Palazzo Pitti ve Boboli Bahçeleri: Büyük Dükler döneminin sarayı.
Sıkça sorulan sorular
Medici ailesi kimdir?
Medici ailesi, 15.–18. yüzyıllarda Floransa’yı ve Toskana’yı yöneten, bankacılıkla zenginleşip Rönesans sanatının en büyük hamisi olan İtalyan hanedanıdır.
Medici ailesi neden önemlidir?
Medici’ler Avrupa bankacılığını şekillendirdi, Rönesans sanatçılarını destekledi, üç papa ve iki Fransa kraliçesi çıkardı. Topladıkları sanat koleksiyonları bugün Floransa müzelerinin temelini oluşturuyor.
Pazzi komplosu nedir?
Pazzi komplosu, 1478’de rakip Pazzi ailesinin Floransa Katedrali’nde Lorenzo ve Giuliano de’ Medici’yi öldürmeye çalıştığı suikast girişimidir. Giuliano öldü, Lorenzo kurtuldu.
Medici ailesinden kaç papa çıktı?
Floransalı Medici ailesinden üç papa çıktı: X. Leo, VII. Clemens ve XI. Leo. Medici soyadını taşıyan IV. Pius ise Milanolu bir aileden geliyordu; Floransalı Medici’lerle akrabalığı tartışmalıdır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Medici bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak fotoğrafı: Palazzo Vecchio ve Signoria Meydanı, Floransa. Antonio Feregrino / Unsplash.
