Kısa cevap: Niccolò Machiavelli (1469–1527), Floransalı diplomat, tarihçi ve siyaset düşünürüdür. Modern siyaset biliminin kurucusu sayılır. 1498–1512 arasında Floransa Cumhuriyeti’nin üst düzey yöneticisi ve diplomatı olarak çalıştı. Medici ailesi iktidara dönünce görevinden alındı, işkence gördü ve sürgüne gönderildi. 1513’te yazdığı ve ölümünden sonra 1532’de yayımlanan Prens (Hükümdar), siyaseti olması gereken ahlaki ideallerle değil, gerçekte nasıl işlediğiyle anlattı. Liderin hem aslan gibi güçlü hem de tilki gibi kurnaz olması gerektiğini söyledi. Adından türetilen “makyavelizm”, bugün amaca ulaşmak için her yolu mubah gören bir tutumu anlatır. Oysa Machiavelli’nin düşüncesi bu kalıptan çok daha karmaşıktır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Machiavelli bölümünde İbrahim Selim “Makyavelist lafını duyunca millet kaçıyor hocam!” diyor. Burak Yiğit Aydın’ın cevabı bu yazının da ana fikri: “Machiavelli ahlaksızlığı övmedi, siyasetin zaten ahlaksız işlediğini belgeledi.”
Cumhuriyetin diplomatı
Machiavelli 3 Mayıs 1469’da Floransa’da, mütevazı ama kitaplara düşkün bir ailede doğdu. Babası bir hukukçuydu ve oğluna Latince ve klasik eğitim aldırdı. Machiavelli’nin gençliği, Lorenzo de’ Medici’nin Floransa’sında geçti. 1494’te Medici’ler kovuldu. Kısa süren Savonarola döneminden sonra, 1498’de, 29 yaşındaki Machiavelli Floransa Cumhuriyeti’nin İkinci Kançılarya’sının başına getirildi. Dış ilişkiler ve savunma işlerinden sorumluydu.
Sonraki 14 yılda Fransa kralı XII. Louis’nin, Kutsal Roma İmparatoru Maximilian’ın ve papaların saraylarına diplomatik görevlerle gitti. En çok etkilendiği kişi, Papa VI. Alexander’ın oğlu, acımasız ve parlak komutan Cesare Borgia oldu. Machiavelli, Borgia’nın orta İtalya’da hızla bir devlet kurmasını yakından izledi. Bu gözlemler Prens’in ana malzemesi oldu. Paralı askerlere güvenilemeyeceğini düşünerek Floransa’nın kendi vatandaşlarından oluşan bir milis ordusunun kurulmasına öncülük etti.
1512: işkence ve sürgün
1512’de İspanyol ordusunun desteğiyle Medici’ler Floransa’ya döndü ve Cumhuriyet yıkıldı. Machiavelli görevinden alındı. Birkaç ay sonra adının bir komplo listesinde geçmesi üzerine tutuklandı. Kolları arkadan bağlanıp yüksekten düşürüldüğü “strappado” işkencesine uğradı, ama hiçbir şey itiraf etmedi. Lorenzo’nun oğlu Giovanni de’ Medici, Papa X. Leo olunca çıkarılan genel afla serbest bırakıldı. Floransa’nın güneyindeki küçük çiftliğine çekildi.
Prens nasıl yazıldı?
Machiavelli, Aralık 1513’te dostu Francesco Vettori’ye yazdığı ünlü bir mektupta sürgün hayatını anlatır. Gündüzleri odun keser, meyhanede köylülerle tavla ve kâğıt oynar, kavga eder. Akşam olunca kapıda çamurlu giysilerini çıkarır, “saray giysilerini” giyer ve kitaplarının arasına, “antik insanların antik saraylarına” girer. Orada onlarla konuşur, eylemlerinin nedenlerini sorar. “Onlar da insanlıkları gereği bana cevap verir” der. Bu sohbetlerden, “prensliklerin ne olduğu, kaç türü olduğu, nasıl kazanıldıkları, nasıl korundukları ve nasıl kaybedildikleri” üzerine küçük bir kitap çıktığını yazar.
Kitap, Medici’lerin gözüne girip yeniden devlet hizmetine dönmek umuduyla Lorenzo di Piero de’ Medici’ye ithaf edildi. Lorenzo’nun kitabı okuduğuna dair bir kanıt yok. Prens yazarın ölümünden beş yıl sonra, 1532’de basıldı. 1559’da Katolik Kilisesi’nin yasak kitaplar listesine alındı.
Aslan ve tilki: Prens ne söylüyor?
- Olan ile olması gereken: Machiavelli, kimsenin görmediği hayalî cumhuriyetleri ve prenslikleri anlatmak yerine “şeylerin gerçek hakikatine” bakmak istediğini yazar. İnsanların nasıl yaşaması gerektiğine bakıp nasıl yaşadığını görmezden gelen bir hükümdar, kendini korumayı değil yıkımını öğrenir.
- Aslan ve tilki: Aslan tuzaklardan, tilki kurtlardan korunamaz. Bu yüzden hükümdar tuzakları fark etmek için tilki, kurtları korkutmak için aslan olmalıdır.
- Sevilmek mi, korkulmak mı? İkisi bir arada olabilirse en iyisidir. Ama ikisinden birini seçmek gerekirse korkulmak daha güvenlidir. Yine de hükümdar nefret edilmekten kaçınmalıdır.
- Fortuna ve virtù: Talih (fortuna) olayların yarısını belirler. Diğer yarısı ise liderin yeteneğine, kararlılığına ve fırsatı değerlendirme becerisine (virtù) kalır.
“Amaç araçları meşrulaştırır” cümlesi ise Prens’te bu biçimde geçmez. Machiavelli, halkın bir hükümdarın eylemlerini sonuçlarına bakarak değerlendirdiğini yazar. Bu, bir gözlemdir. Sonradan bir ahlak düsturu gibi özetlendi.
Cumhuriyetçi Machiavelli
Machiavelli’nin en kapsamlı siyasi eseri Prens değil, Roma tarihçisi Livius üzerine yazdığı Söylevler’dir. Bu kitapta özgür vatandaşlardan oluşan, iç çatışmaları yasalarla yöneten bir cumhuriyeti en iyi yönetim biçimi olarak savunur. Bu nedenle Rousseau gibi düşünürler, Prens’in aslında hükümdarlara değil halklara yazılmış bir uyarı olduğunu öne sürdü. Machiavelli ayrıca İtalyan tiyatrosunun en iyi komedilerinden Mandragola’yı da yazdı. 1527’de öldü ve Floransa’daki Santa Croce Kilisesi’ne gömüldü.
Dönemin eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Machiavelli bölümü
Machiavelli bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde Petrarca ve Boccaccio, Medici ve Botticelli ile birlikte bir “Floransa dizisi” içinde yer alıyor. Diyalog, makyavelizmin ön yargısını hedef alıyor:
İbrahim Selim: “Makyavelist lafını duyunca millet kaçıyor hocam!”
Burak Yiğit Aydın: “Machiavelli ahlaksızlığı övmedi İbrahim, siyasetin zaten ahlaksız işlediğini belgeledi.”
Bir sanat programında Machiavelli’ye bölüm ayrılması, programın Rönesans’ı yalnızca resim ve heykelle değil, onu mümkün kılan para ve iktidar ilişkileriyle birlikte anlatma çabasının parçası. Machiavelli, Medici’lerin hem kurbanı hem de onların gözüne girmeye çalışan bir aydındı. Bu ilişki için Medici ailesi ve Rönesans nasıl başladı? yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- “Ahlaksızlığı övmedi” yorumu: Machiavelli araştırmacılarının önemli bir kısmı bu yorumu paylaşır. Machiavelli, ahlakı reddetmedi, siyasetin kendi kurallarıyla işleyen ayrı bir alan olduğunu söyledi. Ama bazı düşünürler, örneğin Leo Strauss, onu bilinçli olarak “kötülüğün öğretmeni” olarak okur. Yani tartışma sürüyor.
- Makyavelizm kavramı: Kavram Machiavelli’nin ölümünden sonra, özellikle 16. yüzyıl İngiltere’sinde ve Fransa’sında olumsuz bir anlam kazandı. Shakespeare’in oyunlarında “Machiavel” kötü niyetli entrikacı anlamında kullanılır. Bugün psikolojide “makyavelizm”, manipülatif kişilik özelliklerini anlatan bir terimdir.
Sıkça sorulan sorular
Machiavelli kimdir?
Niccolò Machiavelli (1469–1527), Prens ve Söylevler eserleriyle modern siyaset biliminin kurucusu sayılan Floransalı diplomat ve düşünürdür.
Prens kitabı neyi anlatır?
Prens, bir hükümdarın iktidarı nasıl kazanacağını ve koruyacağını, siyasetin ideal ahlaki ilkelere göre değil, gerçekte nasıl işlediğine göre ele alınması gerektiği fikriyle anlatır.
Makyavelizm nedir?
Makyavelizm, amaca ulaşmak için hileyi, manipülasyonu ve ahlak dışı yolları mubah gören tutumu anlatan bir kavramdır. Machiavelli’nin adından türetilmiştir, ama onun düşüncesinin basitleştirilmiş bir yorumudur.
“Amaç araçları meşrulaştırır” sözü Machiavelli’ye mi ait?
Bu cümle Prens’te bu biçimde geçmez. Machiavelli, insanların hükümdarın eylemlerini sonuçlarına bakarak yargıladığını yazar. Söz, bu fikrin sonradan yapılmış bir özetidir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Machiavelli bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Santi di Tito, Niccolò Machiavelli’nin Portresi, 16. yüzyıl, Palazzo Vecchio, Floransa. Kamu malı, Wikimedia Commons.
