Kısa cevap: Raffaello Sanzio (1483–1520), Leonardo da Vinci ve Michelangelo ile birlikte Yüksek Rönesans’ın üç büyük ustasından biridir. Zarif, dengeli ve uyumlu kompozisyonlarıyla klasik güzelliğin ölçüsü kabul edildi. Vatikan’daki Atina Okulu freski (1509–1511), antik felsefenin büyük isimlerini tek bir mimari mekânda buluşturur. Platon’un yüzünde Leonardo’nun, Herakleitos’un yüzünde Michelangelo’nun izleri görülür. Yalnızca 37 yıl yaşadı. Bu kısa ömre yüzlerce eser, Aziz Petrus Bazilikası’nın baş mimarlığı ve Roma’nın antik eserlerinin koruyuculuğu sığdı. 6 Nisan 1520’de, doğum gününde öldü ve Pantheon’a gömüldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Raffaello bölümünde İbrahim Selim onu kısaca şöyle tanımlıyor: “Michelangelo ile Leonardo kavga ederken bu aradan sıyrılıp parayı vurmuş!” Burak Yiğit Aydın ise ona “aşırı sempatik bir saray prensi” diyor.
Urbino’da bir ressamın oğlu
Raffaello 1483’te, Rönesans’ın en kültürlü saraylarından birine sahip olan Urbino’da doğdu. Babası Giovanni Santi, dükalık sarayının ressamı ve şairiydi. Raffaello çocukken resmi babasının atölyesinde öğrendi. Ancak 8 yaşında annesini, 11 yaşında babasını kaybetti. Genç yaşta Umbria’nın en ünlü ressamı Perugino’nun atölyesine katıldı. Kısa sürede hocasının üslubunu o kadar iyi kavradı ki o dönemin bazı eserlerinde hangi bölümü kimin yaptığını ayırt etmek zordur.
1504–1508 yıllarını Floransa’da geçirdi. Burada Leonardo ve Michelangelo’nun eserlerini inceledi. Leonardo’dan piramidal kompozisyonu ve yumuşak geçişleri, Michelangelo’dan bedenin hareketini öğrendi. Bu dönemde yaptığı, çocuk İsa ve küçük Vaftizci Yahya ile Meryem’i gösteren tatlı ve dingin Madonnalar, onu Avrupa’nın en sevilen ressamlarından biri yaptı.
Roma ve Atina Okulu
1508’de Papa II. Julius onu Roma’ya çağırdı ve Vatikan’daki papalık dairelerinin duvarlarını boyamakla görevlendirdi. Aynı yıllarda, birkaç oda ötede Michelangelo Sistina tavanını boyuyordu. Raffaello’nun Stanza della Segnatura’da yaptığı freskler, bilginin dört alanını anlatır: teoloji, felsefe, şiir ve hukuk.
Atina Okulu, felsefeye ayrılmış duvardır. Görkemli, tonozlu bir salonun merkezinde iki figür yürür: Parmağıyla göğü, yani idealar dünyasını işaret eden yaşlı Platon ve avucunu yere, yani somut dünyaya doğru açan genç Aristoteles. Etraflarında Sokrates, Pisagor, Öklid, Diyojen, İbn Rüşd, Ptolemaios ve daha pek çok düşünür yer alır. Yüzlerin bir kısmı Raffaello’nun çağdaşlarıdır. Platon’un yüzünde Leonardo da Vinci, Öklid’in yüzünde mimar Bramante görülür. Ön planda, mermer bir bloğa yaslanıp düşünceli bir hâlde yazan Herakleitos’un yüzü ise Michelangelo’dur. Raffaello bu figürü sonradan, büyük olasılıkla Sistina tavanını gördükten sonra ekledi. Kendini de sağ kenarda, izleyiciye bakan genç bir adam olarak resmetti.
Fresk, Rönesans’ın en önemli fikrini görsel olarak anlatır: antik pagan bilgeliği ile Hristiyan dünyası çatışmak zorunda değildir. Akıl ve inanç aynı sarayda bir arada durabilir. Rönesans hümanizminin kökleri için Petrarca ve Boccaccio yazımıza bakabilirsiniz.
Bir “saray prensi”nin atölyesi
Raffaello, Leonardo’nun dağınıklığına ve Michelangelo’nun huysuzluğuna karşı kibar, sosyal ve düzenli bir sanatçıydı. Roma’da 50’yi aşkın yardımcının çalıştığı büyük bir atölye kurdu. Freskler, sunak tabloları, portreler, goblen kartonları ve gravür tasarımları aynı anda üretiliyordu. Papa X. Leo onu 1514’te Aziz Petrus Bazilikası’nın baş mimarı ve 1515’te Roma’nın antik eserlerinin koruyucusu yaptı. Raffaello, papaya yazdığı bir mektupta antik yapıların yapı malzemesi için yıkılmasına itiraz etti. Bu mektup, modern anıt koruma anlayışının ilk metinlerinden biri sayılır.
Sistina Madonnası’nın (1512) alt kısmındaki iki küçük, sıkılmış melek, bugün dünyada en çok çoğaltılan sanat imgelerinden biridir. Kartpostallardan şemsiyelere kadar her yerde karşımıza çıkar.
37 yaşında bir veda
Raffaello, 6 Nisan 1520’de, Kutsal Cuma gününe ve muhtemelen 37. doğum gününe denk gelen bir günde, kısa süren yüksek ateşli bir hastalıktan öldü. Vasari, ölümüne “aşırı aşk hayatı”nın neden olduğunu yazar. Ateşini düşürmek için yapılan kan alma tedavisinin onu zayıflattığı da anlatılır. Bugünkü araştırmacılar zatürre gibi bir enfeksiyon ihtimali üzerinde durur. Son eseri Başkalaşım, cenazesinde başucunda duruyordu. Roma onun ölümünü bir ulusal yas gibi yaşadı. Raffaello, kendi isteğiyle antik Roma’nın en görkemli yapısı Pantheon’a gömüldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Raffaello bölümü
Raffaello bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde Leonardo ve Michelangelo bölümlerinin hemen ardından geliyor. Bu üçlünün peş peşe izlenmesi bölümün esprisini de güçlendiriyor:
İbrahim Selim: “Michelangelo ile Leonardo kavga ederken bu aradan sıyrılıp parayı vurmuş!”
Burak Yiğit Aydın: “Raffaello aşırı sempatik bir saray prensiydi. Herkesle iyi geçinir, herkesin siparişini kusursuz teslim ederdi.”
“Herkesin siparişini kusursuz teslim etmek”, programın Leonardo bölümünde konuşulan “hiçbir işini bitirmeme” sorununun tam tersi. Bu üç ressamın üç farklı karakteri, Rönesans’ın da üç yüzünü gösteriyor. Leonardo merakın, Michelangelo tutkunun, Raffaello uyumun ustasıydı. Diğer ikisi için Leonardo da Vinci ve Michelangelo yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Raffaello herkesle iyi mi geçinirdi? Büyük ölçüde evet. Vasari onu nazik, cömert ve çevresindeki herkesin sevdiği bir adam olarak anlatır. Ama bir istisna vardı: Michelangelo. Michelangelo, Raffaello’nun kendi fikirlerini çaldığını düşündü ve bir mektubunda “Raffaello’nun sanatta neyi varsa benden öğrendi” diye yazdı. Yani Raffaello kavganın tamamen dışında değildi.
- “Saray eğlenceleri” yüzünden mi öldü? Bu, Vasari’nin anlatısından gelen bir yorumdur. Raffaello’nun Roma’da şatafatlı bir hayat sürdüğü ve La Fornarina tablosundaki kadınla ilişkisi olduğu düşünülür. Ama ölüm nedeni olarak tıbben kesin bir şey söylenemez.
Raffaello eserleri nerede görülür?
- Vatikan Müzeleri: Raffaello Odaları (Atina Okulu) ve Pinakotek’teki Başkalaşım.
- Uffizi ve Palazzo Pitti, Floransa: Madonnalar ve portreler.
- Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden: Sistina Madonnası.
- Palazzo Barberini, Roma: La Fornarina.
- Pantheon, Roma: Raffaello’nun mezarı.
Sıkça sorulan sorular
Raffaello kimdir?
Raffaello Sanzio (1483–1520), Vatikan’daki Atina Okulu freski ve Madonna tablolarıyla tanınan, Yüksek Rönesans’ın üç büyük ustasından biri olan İtalyan ressam ve mimardır.
Atina Okulu’nda kimler var?
Freskin merkezinde Platon ve Aristoteles yer alır. Sokrates, Pisagor, Öklid, Herakleitos, Diyojen, İbn Rüşd ve Ptolemaios da resimdedir. Bazı figürlere Leonardo, Michelangelo ve Bramante gibi çağdaşların yüzleri verilmiştir.
Raffaello kaç yaşında öldü?
Raffaello 6 Nisan 1520’de, 37 yaşında, kısa süren ateşli bir hastalık sonucunda Roma’da öldü ve Pantheon’a gömüldü.
Raffaello ile Michelangelo rakip miydi?
Evet. İkisi aynı yıllarda Vatikan’da çalıştı. Michelangelo, Raffaello’nun kendi fikirlerini taklit ettiğini düşünüyor ve onu açıkça eleştiriyordu.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Raffaello bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Raffaello, Atina Okulu, 1509–1511, Vatikan. Kamu malı, Wikimedia Commons.
