Kısa cevap: Leonardo da Vinci (1452–1519), İtalyan Rönesansı’nın ressamı, mühendisi, mimarı, anatomisti ve mucididir. Mona Lisa ve Son Akşam Yemeği dünyanın en ünlü resimleri arasındadır. Konturları yumuşak geçişlerle eriten sfumato tekniğini mükemmelleştirdi. Defterlerinde uçan makinelerden kadavra çizimlerine kadar binlerce sayfa not bıraktı. Ama başladığı işlerin çoğunu bitirmedi. Tamamlanmış kabul edilen tablosu yalnızca 15–20 civarındadır. Bu yüzden bugün “tarihin en büyük erteleyicisi” diye de anılır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Leonardo bölümünde İbrahim Selim, herkesin merak ettiği soruyu soruyor: “Bu adam niye hiçbir işini bitirmiyordu?” Burak Yiğit Aydın’ın cevabını aşağıda bulacaksınız. Önce Leonardo’nun hayatına bakalım.
Vinci’den Floransa’ya
Leonardo, 15 Nisan 1452’de Floransa yakınlarındaki Vinci köyünde, bir noter ile köylü bir kadının evlilik dışı çocuğu olarak doğdu. Gayrimeşru olduğu için üniversiteye gidemedi ve Latince eğitimi almadı. Sonradan kendini “okumamış adam” (omo sanza lettere) diye tanımlayacaktı. Bu eksiklik onu kitaptan değil, doğrudan gözlemden öğrenmeye yöneltti.
14 yaşında Floransa’da heykeltıraş ve ressam Andrea del Verrocchio’nun atölyesine çırak olarak girdi. Verrocchio’nun İsa’nın Vaftizi tablosundaki iki melekten birini genç Leonardo’nun boyadığı bilinir. Vasari’nin aktardığı bir anekdota göre, öğrencisinin meleğini gören Verrocchio bir daha fırça elini sürmeye yemin etmişti.
Milano: mühendis bir ressam
1482’de Leonardo, Milano dükü Ludovico Sforza’ya bir iş başvurusu mektubu yazdı. Mektubun büyük kısmında köprüler, kuşatma makineleri, toplar, zırhlı araçlar ve su kanalları yapabileceğini anlatıyor. Ressam ve heykeltıraş olduğunu ise en sonda, neredeyse bir dipnot gibi ekliyordu. Sonraki 17 yıl Milano’da çalıştı.
Bu dönemin başyapıtı Son Akşam Yemeği’dir (1495–1498). Leonardo, Santa Maria delle Grazie manastırının yemekhane duvarına freskin hızlı tekniği yerine, kuru sıvaya tempera ve yağ ile deneysel bir yöntemle çalıştı. Böylece rötuş yapabilecek ve yavaş çalışabilecekti. Bedeli ağır oldu: Boya daha Leonardo yaşarken dökülmeye başladı. Eser yüzyıllar boyunca defalarca restore edildi.
Mona Lisa ve sfumato
Mona Lisa’nın modeli, Floransalı ipek tüccarı Francesco del Giocondo’nun eşi Lisa Gherardini’dir. Leonardo portreye 1503 civarında başladı. Ama tabloyu hiçbir zaman sipariş sahibine teslim etmedi. Ömrünün sonuna kadar yanında taşıdı, üzerinde çalışmayı sürdürdü. Bu yüzden tablo bugün Paris’te, Louvre’dadır.
Tablonun büyüsü sfumatodan gelir. İtalyanca “dumanlı, buğulu” anlamına gelen bu teknikte, son derece ince ve yarı saydam boya katmanları üst üste sürülür. Böylece ağız ve göz kenarları gibi geçişler keskin çizgiler olmadan yumuşar. Mona Lisa’nın gülümsemesinin baktığınız yere göre değişiyor gibi görünmesinin nedeni budur. Doğrudan dudaklara bakınca gülümseme azalır, gözlere bakınca çevre görüşte daha belirgin hâle gelir.
Tablonun dünyanın en ünlü resmine dönüşmesinde bir hırsızlığın da payı var. 1911’de İtalyan bir cam ustası olan Vincenzo Peruggia tabloyu Louvre’dan çaldı. Tablo iki yıl sonra Floransa’da bulunana kadar dünya basını aylarca onu yazdı.
Defterler, anatomi ve icatlar
Leonardo’dan bugüne yaklaşık 7.000 sayfa defter ulaştı. Notlarının çoğunu sağdan sola, ayna yazısıyla yazdı. Defterlerde kuşların uçuşu, su girdapları, bitki yapıları, savaş makineleri ve şehir planları yer alır. Otuza yakın kadavra üzerinde çalışarak yaptığı anatomi çizimleri, kalp kapakçıklarından rahimdeki bebeğe kadar döneminin çok ötesindeydi. Ancak hiçbirini yayımlamadı. Bu nedenle bilime etkisi, defterler yüzyıllar sonra incelenene kadar sınırlı kaldı. Döneminin teknolojik birikimi için Rönesans’ta teknoloji yazımıza bakabilirsiniz.
Yarım kalan işler
- Müneccimlerin Tapınması (1481): Floransa’da bir manastır için başladı; Milano’ya giderken yarım bıraktı.
- Sforza Atı: Dünyanın en büyük bronz at heykeli olacaktı. Kil modeli yapıldı. Bronzu ise toplara dönüştürülmek üzere başka yere gönderildi. Fransız askerleri 1499’da Milano’ya girdiğinde kil modeli hedef tahtası olarak kullandı.
- Anghiari Savaşı (1505): Floransa’daki Palazzo Vecchio için dev bir duvar resmi. Yine deneysel bir tekniğe girişti, boya aktı ve iş yarım kaldı.
Leonardo son yıllarını Fransa Kralı I. François’nın davetlisi olarak Amboise’daki Clos Lucé konağında geçirdi ve 2 Mayıs 1519’da orada öldü. Vasari’nin anlattığı, kralın kollarında öldüğü sahne büyük olasılıkla bir efsanedir.
Leonardo da Vinci eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Leonardo da Vinci bölümü
Leonardo bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde Goya, Caravaggio, Michelangelo, Raffaello ve Bosch ile birlikte yer alıyor. Sohbetin ana sorusu, bitmeyen işler:
İbrahim Selim: “Hocam bu adam niye hiçbir işini bitirmiyordu?”
Burak Yiğit Aydın: “Kafası o kadar hızlı çalışıyordu ki zihninde çözdüğü an resmi bitmiş sayıyordu, fırçayı eline almak ona angarya geliyordu!”
Bu yorum, Leonardo’nun çağdaşlarının gözlemleriyle de örtüşüyor. Vasari’ye göre Papa X. Leo, Leonardo’nun bir resme başlamadan önce vernik için yağ ve bitki karışımları hazırladığını duyunca şöyle demişti: “Bu adam hiçbir şey bitiremeyecek; çünkü işin başlangıcından önce sonunu düşünüyor.”
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- “Hiçbir işini bitirmedi” mi? Abartılı ama haksız değil. Son Akşam Yemeği, Kayalıkların Meryemi ve Kakımlı Kadın gibi tamamlanmış eserleri var. Ama sipariş ettiği hâlde teslim edilmeyen ya da yarım kalan işlerin sayısı, bitirilenlerden fazladır.
- Erteleme mi, mükemmeliyetçilik mi? Bugün bazı araştırmacılar, Leonardo’nun dikkat dağınıklığını ve sürekli yeni konulara atlamasını DEHB ile ilişkilendiriyor. Bu tarihsel bir teşhis olamaz, ama bölümdeki “zihninde çözünce sıkılıyordu” yorumuyla aynı noktaya işaret ediyor.
- Kendi pişmanlığı: Leonardo’nun defterlerinde tekrar tekrar yazdığı bir cümle vardır: “Söyle bana, hiç bitirilmiş bir şey oldu mu?”
Leonardo eserleri nerede görülür?
- Louvre, Paris: Mona Lisa, Kayalıkların Meryemi, Meryem, Çocuk İsa ve Azize Anna.
- Santa Maria delle Grazie, Milano: Son Akşam Yemeği. Ziyaret için haftalar önceden rezervasyon gerekir.
- Uffizi, Floransa: Müjde ve yarım kalmış Müneccimlerin Tapınması.
- Czartoryski Müzesi, Krakov: Kakımlı Kadın.
Rönesans’ı finanse eden sermaye için Rönesans nasıl başladı?, çağdaşları için Michelangelo ve Raffaello yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Leonardo da Vinci kimdir?
Leonardo da Vinci (1452–1519), Mona Lisa ve Son Akşam Yemeği’nin ressamı, aynı zamanda mühendis, anatomist ve mucit olan İtalyan Rönesans sanatçısıdır.
Sfumato nedir?
Sfumato, ince ve yarı saydam boya katmanlarıyla renk ve ton geçişlerini keskin çizgiler olmadan yumuşatan resim tekniğidir. Leonardo bu tekniğin ustası kabul edilir.
Mona Lisa neden bu kadar ünlü?
Sfumato tekniğiyle yaratılan gizemli gülümseme, yenilikçi kompozisyon, Leonardo’nun efsanevi kişiliği ve 1911’deki hırsızlığın yarattığı uluslararası ilgi, tabloyu dünyanın en ünlü resmi yaptı.
Leonardo neden işlerini bitirmedi?
Mükemmeliyetçiliği, deneysel teknikleri, sürekli yeni konulara yönelen merakı ve sipariş verenlerle sorunları nedeniyle birçok işi yarım kaldı. Çağdaşları da bu durumdan sık sık söz etti.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Leonardo da Vinci bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Leonardo da Vinci, Mona Lisa, y. 1503–1519, Louvre Müzesi, Paris. Kamu malı, Wikimedia Commons.
