Kısa cevap: Michelangelo Buonarroti (1475–1564), İtalyan Rönesansı’nın heykeltıraşı, ressamı, mimarı ve şairidir. 24 yaşında Roma’daki Pietà’yı, 26–29 yaşları arasında Floransa’daki 5,17 metrelik Davut heykelini yaptı. 1508–1512 arasında Papa II. Julius için Sistina Şapeli’nin tavanını boyadı. 1536–1541 arasında aynı şapelin sunak duvarına Son Yargı freskini yaptı. Hayatının sonlarında Aziz Petrus Bazilikası’nın kubbesini tasarladı. Kendini her şeyden önce heykeltıraş olarak görüyordu ve sert, yalnız, huysuz bir kişiliği vardı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Michelangelo bölümünde en çok gülünen an, papanın teşrifatçısının cehennemde resmedilmesi anekdotu oldu. Aşağıda bu anekdotun gerçek bağlamını ve Sistina tavanıyla ilgili en yaygın efsaneyi düzelttik.
Taş kırıcıların arasında bir çocukluk
Michelangelo, 6 Mart 1475’te Toskana’daki Caprese’de doğdu. Sütannesi bir taş ustasının karısıydı. Michelangelo sonradan “keskiyi ve tokmağı sütannemin sütüyle emdim” diyecekti. 13 yaşında ressam Domenico Ghirlandaio’nun atölyesine girdi. Kısa süre sonra Lorenzo de’ Medici’nin antik heykellerle dolu bahçesine kabul edildi. Lorenzo onu sarayına aldı ve genç Michelangelo, Medici ailesinin sofrasında hümanistlerin arasında büyüdü. Ailenin hikâyesini Medici ailesi yazımızda anlattık. Bu dönemde kıskanç bir rakibinin yumruğuyla burnu kırıldı. Michelangelo ömür boyu yamuk bir burunla yaşadı.
Pietà ve Davut
Michelangelo, 1498–1499’da Roma’da, Aziz Petrus Bazilikası için Pietà’yı yaptı. Meryem’in kucağında ölü İsa’yı tutan bu heykel, yontulduğunda sanatçı yalnızca 24 yaşındaydı. Vasari’nin anlattığına göre, birinin heykeli başka bir sanatçıya mal ettiğini duyan Michelangelo, gece gizlice girip Meryem’in göğsünden geçen kuşağa adını kazıdı. Pietà, onun imzaladığı tek eserdir.
1501’de Floransa’ya dönünce, yaklaşık kırk yıl önce başka bir heykeltıraşın başlayıp bıraktığı, kusurlu ve dar bir mermer blok ona verildi. Michelangelo bu “Dev” lakaplı bloktan üç yılda Davut’u çıkardı (1501–1504). 5,17 metrelik heykel, Golyat’la dövüşmeden hemen önceki anı, gerilmiş kasları ve kaşları çatılmış bir bakışla gösterir. Heykel, Medici’lere ve dış düşmanlara karşı direnen Floransa Cumhuriyeti’nin simgesi olarak Signoria Meydanı’na dikildi. Michelangelo’ya atfedilen söz yöntemini özetler: “Her taş bloğun içinde bir heykel vardır; heykeltıraşın işi onu ortaya çıkarmaktır.”
Sistina tavanı: istemeden boyanan başyapıt
1508’de Papa II. Julius, Michelangelo’ya Vatikan’daki Sistina Şapeli’nin tavanını boyatmak istedi. Michelangelo bir heykeltıraştı ve fresk deneyimi azdı. İşi istemedi, ama papaya hayır demek mümkün değildi. Dört yıl boyunca, yaklaşık 500 metrekarelik tavanı Yaratılış’tan Nuh’a uzanan dokuz sahne, peygamberler, kâhin kadınlar ve yüzlerce figürle doldurdu. İşin başında yardımcıları vardı, ama çoğunu gönderip büyük bölümünü kendi boyadı. Âdem’in Yaratılışı’nda neredeyse birbirine değen iki el, Batı sanatının en çok bilinen görüntüsü oldu.
Papa ile ilişkisi sürekli kavgalıydı. İş ne zaman bitecek diye sorulduğunda Michelangelo “Bitirebildiğim zaman” diye cevap verirdi. Papanın onu bastonuyla dövdüğü bile anlatılır.
Son Yargı ve “cehenneme yetkim yok”
Michelangelo 1536’da, 61 yaşında, bu kez Papa III. Paulus için Sistina’ya döndü. Sunak duvarına Son Yargı’yı yaptı (1536–1541). Yüzlerce çıplak figür, kıyamet gününde cennete yükselir ya da cehenneme düşer. Papanın teşrifatçısı Biagio da Cesena, çıplaklık yüzünden freskin “bir kilise için değil, hamamlar ve meyhaneler için uygun” olduğunu söyledi. Michelangelo bunun üzerine onu, cehennemin sağ alt köşesinde, eşek kulaklı ve vücuduna bir yılan dolanmış Minos olarak resmetti. Biagio papaya şikâyet edince papanın, “Seni araftan çıkarabilirdim, ama cehennemde yetkim yok” diye cevap verdiği anlatılır. Michelangelo’nun ölümünden sonra, Trento Konsili’nin kararıyla figürlerin çıplaklığı ressam Daniele da Volterra’ya örttürüldü. Ona “Il Braghettone”, yani “Donçu” lakabı takıldı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Michelangelo bölümü
Michelangelo bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde yer alıyor. Bölümün en sevilen anı:
İbrahim Selim: “Papa’ya kızıp Papa’nın yardımcısını cehennem zebanisi olarak çizmiş tavana, doğru mu?”
Burak Yiğit Aydın: “Doğru! Adam şikâyet edince Papa ‘Benim yetkim cennete kadar, cehennemden adam kurtaramam’ deyip gülmüş!”
Bölümde Michelangelo “yıkanmayan, insanlardan nefret eden huysuz heykeltıraş” olarak anlatılıyor. Yiğit Hoca, onun Leonardo ile kavgalarını ve ikisinin arasından sıyrılıp herkesle iyi geçinen Raffaello’yu da anlatıyor. Bu üçlünün hikâyesinin devamı için Leonardo da Vinci ve Raffaello yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Biagio anekdotu tavanda mı? Hayır, duvarda. Anekdot doğru, ama tavanla değil, 25 yıl sonra yapılan Son Yargı freskiyle ilgilidir. Papa da tavanı ısmarlayan II. Julius değil, III. Paulus’tur. Biagio “papanın yardımcısı” değil, teşrifatçısıydı.
- Tavanı sırtüstü yatarak mı boyadı? Bu, en yaygın Michelangelo efsanesidir ve doğru değildir. Michelangelo kendi tasarladığı bir iskelede ayakta, başını ve boynunu geriye atarak çalıştı. Bir arkadaşına yazdığı mizahi şiirde sakalının göğe döndüğünü, karnının çenesine dayandığını ve fırçadan damlayan boyanın yüzünü bir mozaik gibi kapladığını anlatır.
- “Davut’u 24 yaşında yaptı” mı? 24 yaşında yaptığı eser Pietà’dır. Davut’a 26 yaşında başladı ve 29 yaşında bitirdi.
- Yıkanmıyor muydu? İlk biyografi yazarı Ascanio Condivi, Michelangelo’nun çok az yediğini, çoğu zaman giyinik ve hatta çizmeleriyle uyuduğunu, çizmelerini o kadar uzun süre çıkarmadığını anlatır ki çıkardığında derisinin de soyulduğunu yazar. “Yıkanmayan” nitelemesi bu anlatılardan gelir.
Michelangelo eserleri nerede görülür?
- Accademia Galerisi, Floransa: Davut ve yarım kalmış “Esirler” heykelleri.
- Vatikan: Sistina Şapeli ve Aziz Petrus Bazilikası’ndaki Pietà.
- San Lorenzo, Floransa: Medici Şapeli ve Laurenziana Kütüphanesi.
- San Pietro in Vincoli, Roma: II. Julius’un mezar anıtındaki boynuzlu Musa.
Michelangelo’dan üç yüzyıl sonra heykeli yeniden canlandıran usta için Rodin ve Düşünen Adam yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Michelangelo kimdir?
Michelangelo Buonarroti (1475–1564), Davut ve Pietà heykelleri, Sistina Şapeli tavanı ve Son Yargı freskiyle tanınan İtalyan Rönesans sanatçısıdır.
Sistina Şapeli tavanı kaç yılda yapıldı?
Michelangelo tavanı 1508–1512 yılları arasında, yaklaşık dört yılda boyadı. Son Yargı freskini ise 1536–1541 arasında yaptı.
Michelangelo tavanı yatarak mı boyadı?
Hayır. Bu yaygın bir efsanedir. Michelangelo iskelede ayakta durup başını geriye atarak çalıştı.
Davut heykeli neyi simgeler?
Davut, güçlü düşmanlara karşı direnen küçük Floransa Cumhuriyeti’nin özgürlüğünü ve cesaretini simgeler.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Michelangelo bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Michelangelo, Âdem’in Yaratılışı, y. 1512, Sistina Şapeli, Vatikan. Kamu malı, Wikimedia Commons.
.jpg){kind=link}