Kısa cevap: Dünyevi Zevkler Bahçesi, Hollandalı ressam Hieronymus Bosch’un (y. 1450–1516) yaklaşık 1490–1510 arasında yaptığı üç panolu (triptik) bir tablodur. Bugün Madrid’deki Prado Müzesi’ndedir. Sol pano, Tanrı’nın Havva’yı Âdem’e sunduğu Cennet’i gösterir. Orta pano, dev meyveler, kuşlar ve tuhaf yapılar arasında zevk peşindeki yüzlerce çıplak insanla dolu bir bahçedir. Sağ pano ise müzik aletlerinin işkence aracına dönüştüğü, karanlık ve yanan bir Cehennem’dir. En yaygın yoruma göre tablo, Âdem ile Havva’dan başlayan günahın insanlığı nasıl cehenneme sürüklediğini anlatan ahlaki bir uyarıdır. Ama kesin anlamı 500 yıldır tartışılıyor.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Bosch bölümünde İbrahim Selim, tabloyu ilk kez gören herkesin sorduğu soruyu soruyor: “Bu adam 1500 yılında bu canavarları nereden uydurdu? Ne içmiş bu adam?” Bu yazıda bu sorunun cevabını arıyoruz.
Bosch kimdir?
Ressamın asıl adı Jheronimus van Aken’dir. Bugün Hollanda’da bulunan ’s-Hertogenbosch kentinde, ressam bir ailede doğdu. Kendine kentin adından türettiği “Bosch” adını verdi. Hayatı hakkında çok az şey biliyoruz. Ne bir mektubu, ne bir günlüğü, ne de sanatını açıklayan bir yazısı kaldı. Varlıklı bir kadınla evlendi. Kentin seçkin dinî kardeşliklerinden Meryem Ana Kardeşliği’nin üyesiydi. 1516’da öldü. Ona kesin olarak atfedilen tablo sayısı 25 civarındadır.
Bosch, Rönesans’ın İtalya’da zirveye çıktığı yıllarda yaşadı, ama sanatı Orta Çağ’ın dinî imgelem dünyasına daha yakındır. Ölüm, günah, kıyamet ve cehennem, onun en sık işlediği konulardır. Bu dünyanın arka planı için Orta Çağ gerçekten karanlık mıydı? yazımıza bakabilirsiniz.
Üç pano, üç dünya
Kapalı kanatlar: Triptiğin kanatları kapatıldığında, gri tonlarda resmedilmiş şeffaf bir kürenin içinde dünyanın yaratılışının üçüncü günü görülür. Henüz insan yoktur. Sol üst köşede küçük bir Tanrı figürü vardır.
Sol pano, Cennet: Tanrı, uyanan Âdem’e yeni yaratılmış Havva’yı sunar. Ortada pembe bir hayat çeşmesi yükselir. Zürafa, fil ve tek boynuzlu at gibi hayvanlar barış içinde dolaşır. Ama dikkatli bakınca huzursuz ayrıntılar fark edilir: Bir kedi fareyi ağzında taşır, bir kuş bir kurbağayı yer. Kötülük daha cennette başlamıştır.
Orta pano, Bahçe: Yüzlerce çıplak erkek ve kadın, dev çilekler, kirazlar ve böğürtlenler arasında, cam kürelerde, istiridye kabuklarında ve dev kuşların sırtında zevk peşindedir. Ortadaki gölün etrafında atlara, develere, domuzlara binmiş erkekler halka hâlinde döner. Hiç kimse acı çekmez, ama hiç kimse çalışmaz, konuşmaz ya da düşünmez. Meyveler, o dönemin sembolizminde geçici zevkin ve şehvetin simgeleriydi.
Sağ pano, Cehennem: Karanlık bir manzarada şehirler yanar. Müzik aletleri işkence aracına dönüşmüştür. Bir adam dev bir arpa gerilmiş, bir başkası ud ile sırtından ezilmiş, bir başkası dev bir borunun içine sıkıştırılmıştır. İki dev kulak, arasında bir bıçakla bir tank gibi ilerler. Ortada, gövdesi kırık bir yumurta kabuğu, bacakları ağaç gövdesi olan “Ağaç Adam” izleyiciye omzunun üzerinden hüzünle bakar. Bazı araştırmacılar bu yüzün Bosch’un otoportresi olduğunu düşünür. Sağ altta, kuş başlı bir canavar bir tahtın üzerinde oturup günahkârları yutar ve dışkı olarak bir çukura atar.
Kıça yazılmış nota
Cehennem panosunun en ünlü ayrıntısı, dev bir müzik kitabının altında ezilen bir günahkârın kalçalarına yazılmış notalardır. 2014’te ABD’de bir üniversite öğrencisi bu notaları modern notaya çevirip seslendirdi. Sosyal medyada “cehennemden 500 yıllık kıç şarkısı” diye yayılan kısa melodi, Bosch’un mizah duygusunun da kanıtı oldu. Bosch’un dünyası korkunçtur, ama aynı zamanda grotesk bir biçimde komiktir.
Hieronymus Bosch eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Bosch bölümü
Bosch bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinin kapanış bölümüdür. İbrahim Selim’in sorusu ve Yiğit Hoca’nın cevabı şöyle:
İbrahim Selim: “Hocam bu adam 1500 yılında bu canavarları nereden uydurdu? Ne içmiş bu adam?”
Burak Yiğit Aydın: “O dönemin kıyamet korkusu ve Orta Çağ vaazları Bosch’un fırçasında üç boyutlu kâbusa dönüştü.”
Yiğit Hoca’nın cevabı, sanat tarihçilerinin genel görüşüyle örtüşüyor. 1500 yılı, Avrupa’da kıyamet beklentisinin çok yaygın olduğu bir dönemdi. Vaizler, cehennemin işkencelerini en canlı ayrıntılarla anlatan vaazlar veriyordu. Bosch’un canavarları, kilise kapılarındaki taş oymalarda, el yazmalarının kenarlarındaki tuhaf figürlerde ve halk atasözlerinde zaten vardı. Bosch onları bir araya getirip yeni bir dünya kurdu.
Bölümde anlatılan: doğru mu? “Ne içmişti?” sorusu
- Uyuşturucu ya da halüsinasyon teorileri: Bazı popüler yazarlar, Bosch’un çavdar mahmuzu mantarı (ergot) zehirlenmesine bağlı halüsinasyonlar yaşadığını öne sürdü. Bu iddiayı destekleyen bir kanıt yok. Bosch’un eserleri titiz bir planlama, hazırlık çizimleri ve katmanlı bir sembolizm içerir. Bunlar kontrolsüz halüsinasyonlarla bağdaşmaz.
- Gizli bir tarikat mı? 20. yüzyılda Alman sanat tarihçisi Wilhelm Fraenger, tablonun “Adamitler” adlı gizli bir tarikat için yapıldığını ve orta panonun bir günah değil, masum bir cennet anlattığını öne sürdü. Bu teori bugün büyük ölçüde reddediliyor. Bosch dinî açıdan saygın bir kardeşliğin üyesiydi.
- Kim ısmarladı? Tablonun, Brüksel’deki Nassau ailesinin sarayı için yapıldığı düşünülür. Daha sonra İspanya kralı II. Felipe’nin eline geçti. Kral Bosch’un eserlerine hayrandı ve tabloyu El Escorial Sarayı’nda sakladı.
Mirası: sürrealizmin atası
Bosch’un dünyası, 400 yıl sonra sürrealistler tarafından yeniden keşfedildi. Salvador Dalí başta olmak üzere sürrealistler onu bir öncü olarak gördü. Bosch’un fantastik canavarları bugün fantastik edebiyatın, oyunların ve filmlerin görsel dünyasını da etkiliyor. Sürrealizm için Salvador Dalí, başka bir kâbus ustası için Francisco Goya yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bosch eserleri nerede görülür?
- Prado Müzesi, Madrid: Dünyevi Zevkler Bahçesi, Saman Arabası ve Yedi Ölümcül Günah.
- Lizbon Ulusal Antik Sanat Müzesi: Aziz Antonius’un Ayartılması.
- Het Noordbrabants Museum, ’s-Hertogenbosch: Bosch’un memleketinde ressama adanmış merkez.
Sıkça sorulan sorular
Dünyevi Zevkler Bahçesi neyi anlatır?
Tablo, soldan sağa okunduğunda Cennet’ten, şehvet ve zevk dolu bir dünyaya, oradan da Cehennem’e uzanan bir yolculuğu anlatır. En yaygın yoruma göre günahın insanlığı nasıl yok ettiğine dair ahlaki bir uyarıdır.
Hieronymus Bosch kimdir?
Hieronymus Bosch (y. 1450–1516), fantastik yaratıklar ve cehennem sahneleriyle dolu dinî tablolarıyla tanınan Hollandalı ressamdır. Asıl adı Jheronimus van Aken’dir.
Dünyevi Zevkler Bahçesi nerede?
Tablo, Madrid’deki Prado Müzesi’nde sergilenmektedir.
Bosch’un tablosundaki kıça yazılmış nota nedir?
Cehennem panosunda bir günahkârın kalçalarına yazılmış bir müzik parçası vardır. 2014’te bu notalar modern notaya çevrilip seslendirildi.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Bosch bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Hieronymus Bosch, Dünyevi Zevkler Bahçesi, y. 1490–1510, Prado Müzesi. Kamu malı, Wikimedia Commons.
