Kısa cevap: Francisco de Goya (1746–1828), İspanyol ressam ve gravürcüdür. Hem son “eski usta” hem de modern sanatın ilk habercisi sayılır. Saray ressamı olarak kraliyet ailesinin portrelerini yaptı. 1792–1793’te geçirdiği ağır hastalık onu tamamen sağır bıraktı. Napolyon’un İspanya işgalinin vahşetini 3 Mayıs 1808 tablosunda ve Savaşın Felaketleri gravürlerinde anlattı. Hayatının son döneminde, Madrid dışındaki “Sağır Adamın Evi”nin duvarlarına, aralarında Satürn Oğullarından Birini Yerken’in de bulunduğu 14 “Kara Resim” yaptı. 1828’de Bordeaux’da sürgünde öldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Goya bölümünde İbrahim Selim’in tepkisi akılda kalıyor: “Satürn resmini yemek odasının duvarına yapmış adam! İnsan onu göre göre nasıl çorba içer hocam?” Bu yazıda bu sorunun cevabını ve Goya’nın hikâyesini anlatıyoruz.
Halı kartonlarından saray ressamlığına
Goya, 30 Mart 1746’da Aragon bölgesindeki küçük Fuendetodos köyünde doğdu. Zaragoza’da eğitim gördü, İtalya’ya gitti ve 1775’te Madrid’e yerleşti. İlk büyük işi, Kraliyet Halı Fabrikası için halı kartonları, yani halıların büyük boyutlu resimli taslaklarıydı. Pikniğe giden halk, şemsiyeli kadınlar, oyun oynayan çocuklar… Bu neşeli sahneler, Goya’nın sonraki karanlığıyla keskin bir karşıtlık oluşturur.
1786’da kral ressamı oldu, 1799’da da İspanya’nın en yüksek sanat unvanı olan Birinci Saray Ressamı’na yükseldi. 1800’de yaptığı IV. Carlos ve Ailesi, kraliyet ailesini o kadar acımasız bir gerçekçilikle gösterir ki bazı eleştirmenler onu “piyango kazanmış bir bakkal ve ailesi” diye tarif etmiştir. Goya’nın bu tabloyla saray ailesiyle alay edip etmediği hâlâ tartışılır. Çıplak Maja ise yüzünden 1815’te Engizisyon’a çağrıldı.
Sağırlık ve Kaprisler
1792 sonunda Goya, nedeni bugün de tartışılan ağır bir hastalık geçirdi. Felç, baş dönmesi ve kısmi körlük geçti, ama Goya ömür boyu tamamen sağır kaldı. Sessizliğin içinde sanatı değişti. 1799’da yayımladığı 80 gravürlük Kaprisler (Los Caprichos) serisi, batıl inançları, kilisenin ikiyüzlülüğünü, aristokrasinin boşluğunu ve cehaleti hicvetti. Serinin 43. levhası, kollarına kapanıp uyuyan bir adamın etrafında baykuşların ve yarasaların uçuştuğu ünlü Aklın Uykusu Canavarlar Üretir’dir.
3 Mayıs 1808 ve Savaşın Felaketleri
1808’de Napolyon İspanya’yı işgal etti ve kardeşi Joseph’i kral yaptı. 2 Mayıs 1808’de Madrid halkı Fransız askerlerine karşı ayaklandı. Ertesi gün Fransızlar, isyancıları ve rastgele toplanan sivilleri kurşuna dizdi. Goya, savaş bittikten sonra, 1814’te bu iki günü iki büyük tabloda resmetti.
3 Mayıs 1808’de gece karanlığında, yerdeki büyük bir fenerin ışığında, beyaz gömlekli bir adam kollarını iki yana açmış, ona tüfek doğrultan yüzsüz askerlere bakar. Adamın duruşu çarmıhı, avucundaki iz ise İsa’nın yaralarını hatırlatır. Askerlerin yüzleri görünmez; onlar bir makinedir. Yerde kanlar içinde cesetler, sırada bekleyen korkmuş insanlar vardır. Tablo, savaşı kahramanlık değil kitlesel öldürme olarak gösteren ilk büyük resimlerden biridir. Bir asır sonra Picasso’nun Guernica’sı bu geleneği sürdürdü. Bkz. Pablo Picasso.
Goya aynı dönemde, savaşın her iki taraftaki vahşetini gösteren 82 gravürlük Savaşın Felaketleri serisini hazırladı. Seri o kadar sarsıcıydı ki Goya hayattayken yayımlanamadı. İlk baskısı ölümünden 35 yıl sonra, 1863’te yapıldı.
Sağır Adamın Evi ve Kara Resimler
1819’da, 72 yaşındaki Goya, Madrid’in dışında Manzanares Nehri kıyısında iki katlı bir kır evi satın aldı. Ev, önceki sahibinin de sağır olması nedeniyle zaten “Quinta del Sordo”, yani “Sağır Adamın Evi” diye anılıyordu. Goya 1819–1823 arasında evin iki büyük odasının duvarlarına doğrudan sıva üzerine, yalnızca kendisi için 14 resim yaptı. Bu resimler, ağırlıklı olarak siyah, kahverengi ve gri tonları nedeniyle “Kara Resimler” diye anılır.
Konular kâbus gibidir: Bir cadılar toplantısında şeytana tapan kalabalık, çamura gömülmüş iki adamın sopalarla dövüşmesi, kumda boğulan bir köpeğin başı ve Satürn Oğullarından Birini Yerken. Mitolojide Satürn, çocuklarından birinin onu tahttan indireceği kehaneti yüzünden onları doğar doğmaz yutar. Goya’nın Satürn’ü ise bir tanrı değil, gözleri çılgınlıkla açılmış, başsız bir bedeni dişleriyle parçalayan bir canavardır. Tablo zamanı, iktidarı ya da kendi çocuklarını yok eden bir ülkeyi simgeler.
Goya 1824’te, kral VII. Fernando’nun baskıcı rejiminden kaçarak Fransa’ya gitti. 16 Nisan 1828’de Bordeaux’da öldü. Kara Resimler 1874’te duvarlardan sökülüp tuvale aktarıldı ve bugün Madrid’deki Prado Müzesi’nde ayrı bir salonda sergileniyor.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Goya bölümü
Goya bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinin açılış bölümüdür. Bölümün en çok paylaşılan diyaloğu:
İbrahim Selim: “Satürn resmini yemek odasının duvarına yapmış adam! İnsan onu göre göre nasıl çorba içer hocam?”
Burak Yiğit Aydın: “Goya aklını yitirmişti artık İbrahim. ‘Aklın uykusu canavarlar üretir’ diyordu.”
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Satürn gerçekten yemek odasında mıydı? Evet, İbrahim Selim’in şaşkınlığı yerinde. Goya’nın ölümünden sonra yapılan bir envantere göre Satürn, evin giriş katındaki ve yemek odası olarak kullanılan salonun duvarındaydı. Aynı odada, kendi sırdaşı Leocadia Weiss’ın portresi olduğu düşünülen Leocadia da vardı.
- Goya aklını yitirmiş miydi? Bu konuda kesin bir şey söylemek mümkün değil. Kara Resimler’i yaptığı yıllarda Goya ağır bir hastalık daha atlatmıştı ve yalnız, sağır ve siyasi baskı altındaydı. Ama aynı dönemde portre siparişleri almayı, litografi tekniğini öğrenmeyi ve 80 yaşından sonra Bordeaux’da yeni işler yapmayı sürdürdü. “Aklını yitirmiş” yerine “dünyaya karşı umudunu yitirmiş” demek daha doğru olabilir.
- “Aklın uykusu canavarlar üretir” sözü: Bu, Kaprisler’in 43. levhasının başlığıdır. İspanyolcadaki sueño kelimesi hem “uyku” hem de “rüya” anlamına gelir. Bu yüzden söz iki biçimde okunabilir: Akıl uyuyunca canavarlar ortaya çıkar ya da aklın kendi düşleri canavarlar doğurur.
Goya eserleri nerede görülür?
- Prado Müzesi, Madrid: 3 Mayıs 1808, 2 Mayıs 1808, IV. Carlos ve Ailesi, Çıplak Maja, Giyinik Maja ve Kara Resimler.
- San Antonio de la Florida Şapeli, Madrid: Goya’nın freskleri ve mezarı.
- Fuendetodos: Doğduğu ev ve gravür müzesi.
Kâbusları resmeden bir başka usta için Hieronymus Bosch, savaş ve sanat ilişkisi için Orta Çağ’da savaşların sanata etkileri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Francisco Goya kimdir?
Francisco de Goya (1746–1828), İspanyol saray ressamı ve gravürcüdür. 3 Mayıs 1808, Kaprisler, Savaşın Felaketleri ve Kara Resimler en önemli eserleridir.
Kara Resimler nedir?
Kara Resimler, Goya’nın 1819–1823 arasında Madrid dışındaki evinin duvarlarına yaptığı, karanlık tonlarda ve kâbus gibi konulardaki 14 resimdir. Bugün Prado Müzesi’ndedir.
Satürn Oğullarından Birini Yerken neyi anlatır?
Tablo, çocuklarından biri tarafından tahttan indirileceği kehanetinden korkan Roma tanrısı Satürn’ün oğlunu yemesini anlatır. Zamanın, iktidarın ve şiddetin yıkıcılığının simgesi olarak yorumlanır.
3 Mayıs 1808 tablosu neyi anlatır?
Tablo, Napolyon’un ordusunun 3 Mayıs 1808’de Madrid’de isyancıları ve sivilleri kurşuna dizmesini anlatır. Savaş karşıtı sanatın en önemli eserlerinden biri kabul edilir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Goya bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Francisco de Goya, 3 Mayıs 1808, 1814, Prado Müzesi. Kamu malı, Wikimedia Commons.
