Kısa cevap: Salvador Dalí (1904–1989), Sürrealizmin en ünlü İspanyol ressamıdır. 1931 tarihli Belleğin Azmi’ndeki eriyen saatler, sürrealizmin simgesi oldu. Rüya imgelerini akademik bir titizlikle resmetti. Kendi geliştirdiği “paranoyak-eleştirel yöntem”le bilinçdışını görselleştirdi. Eşi Gala hem ilham perisi hem de menajeriydi. Kıvrık bıyığı, karıncayiyenle Paris turu ve televizyon şovlarıyla bir medya fenomenine dönüştü. Ticari projelere yönelince, sürrealizmin kurucusu André Breton adının harflerinden “Avida Dollars” (dolara aç) lakabını türetti ve onu gruptan dışladı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonunda Burak Yiğit Aydın, Dalí’yi “ilgi manyağı bir dâhi” diye tanımlıyor. İbrahim Selim ise ona tek bir soruyla yaklaşıyor: Bu adam gerçekten deli miydi, yoksa pazarlama dâhisi mi?
Figueres’ten Madrid’e
Dalí, 11 Mayıs 1904’te Katalonya’nın Figueres kentinde doğdu. Doğumundan dokuz ay önce, yine Salvador adlı ağabeyi iki yaşında ölmüştü. Ailesi onu ağabeyinin mezarına götürüp onun reenkarnasyonu olduğunu söyledi. Dalí bu hikâyeyi ömür boyu anlattı ve kendi kimliğini bu “ikizlik” üzerine kurdu.
Madrid’deki Güzel Sanatlar Akademisi’nde okurken şair Federico García Lorca ve yönetmen Luis Buñuel ile dost oldu. Akademiden, hocalarının kendisini sınavda değerlendirecek yetkinlikte olmadığını söylediği için atıldı. 1929’da Buñuel ile birlikte, ünlü göz kesme sahnesiyle sinema tarihine geçen sürrealist kısa film Endülüs Köpeği’ni yaptı.
Sürrealizm ve Belleğin Azmi
Sürrealizm, André Breton’un 1924’te yayımladığı manifestoyla doğdu. Freud’dan etkilenen sürrealistler, aklın denetiminden kurtulmuş düşünceyi, rüyaları ve otomatik yazıyı sanatın kaynağı olarak gördü. Dalí 1929’da Paris’te gruba katıldı ve kısa sürede en tanınan yüzü oldu.
Belleğin Azmi (1931) yalnızca 24 × 33 cm boyutlarında küçük bir tablodur. Katalonya’daki Cap de Creus kayalıklarının önünde, ağaç dalına, bir kutunun kenarına ve garip bir yüz biçimine sarkan üç yumuşak cep saati, bir de karıncalarla kaplı turuncu bir saat görülür. Dalí’nin kendi anlattığına göre fikir, bir akşam yemekten sonra eriyen bir Camembert peynirine bakarken aklına geldi. Tablo zamanın katılığını, belleğin akışkanlığını ve ölümü düşündürür. Eser 1934’ten beri New York’taki MoMA’dadır.
Dalí’nin yöntemine “paranoyak-eleştirel yöntem” denir. Bir imgeye bakarken başka imgeler görme yeteneğini bilinçli olarak kışkırtıp çift ya da üçlü imgeler resmetmekti. Örneğin bir manzara, aynı anda bir yüz olarak da okunabilir.
Gala: ilham perisi ve menajer
1929 yazında şair Paul Éluard, karısı Gala ile birlikte Dalí’yi Cadaqués’te ziyaret etti. Gala, Dalí’den on yaş büyüktü. Rus asıllıydı ve sürrealist çevrenin en güçlü kişiliklerinden biriydi. Dalí ona âşık oldu. Gala Éluard’ı bırakıp Dalí ile yaşamaya başladı. 1934’te evlendiler. Gala, Dalí’nin işlerini, sözleşmelerini ve parasını yönetti. Dalí tablolarına “Gala Salvador Dalí” diye imza atacak kadar onu eserin ortağı saydı. Hayatının son döneminde Dalí, Gala için Púbol’da bir şato satın aldı. Gala’nın şartı, Dalí’nin ancak yazılı davetle oraya gelebilmesiydi.
Avida Dollars: sürrealizmden kovulan şovmen
1930’ların ortasında Dalí ile Breton arasındaki gerilim arttı. Dalí’nin siyasi meselelere kayıtsızlığı, Hitler’i rüya imgesi olarak kullanması ve özellikle Amerika’daki ticari başarısı grubu rahatsız etti. 1934’te bir tür “yargılama” yapıldı. 1939’da Breton onu fiilen gruptan dışladı ve Salvador Dalí adının harflerini değiştirerek “Avida Dollars” anagramını yaptı. Dalí’nin cevabı da ona yakışır biçimdeydi: “Sürrealizm benim.”
Sonraki on yıllarda Dalí, Hitchcock’un Öldüren Hatıralar (Spellbound, 1945) filmi için rüya sahnesini tasarladı, Disney ile çalıştı, mücevher, parfüm şişesi ve mobilya tasarladı. Hâlâ kullanılan Chupa Chups lolipop logosunu 1969’da o çizdi. Mae West’in dudakları biçimindeki kanepe ve Istakoz Telefon sürrealist nesnelerin en bilinenleridir.
Salvador Dalí eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Salvador Dalí bölümü
Dalí bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 1 derlemesinde yer alıyor. İbrahim Selim, Dalí’nin en bilinen fotoğrafına gönderme yapıyor:
İbrahim Selim: “Hocam bu adam karıncayiyen gezdiriyordu Paris sokaklarında!”
Burak Yiğit Aydın: “Dalí ilgi manyağı bir dâhiydi İbrahim. New York’ta imza gününde hayranlarına boş kâğıt imzalatıp tanesini 100 dolara satıyordu!”
Bölüm, Dalí’nin “teatral bir deli mi, pazarlama dâhisi mi” sorusunun etrafında dönüyor. Bu soruya en iyi cevabı belki Dalí’nin kendisi vermiştir: “Benimle bir deli arasındaki tek fark, benim deli olmamamdır.”
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Karıncayiyen: Doğru. 1969’da Paris metrosundan tasmalı bir karıncayiyenle çıkan Dalí’nin fotoğrafı, onun en ünlü görüntülerinden biridir. Karıncalar zaten resimlerinde çürümenin ve ölümün simgesiydi.
- Boş kâğıt imzalamak: Özü doğru, ayrıntı farklı. Dalí 1970’lerde binlerce boş litografi kâğıdını önceden imzalayıp yayıncılara sattı. Bu kâğıtlar sonradan baskı yapılarak piyasaya sürüldü ve dünyanın en karışık sahte baskı piyasalarından birini doğurdu. Bugün “Dalí imzalı baskı” satın almanın en riskli sanat alışverişlerinden sayılması bundandır. Hayranlarına doğrudan kâğıt sattığı yönündeki anlatım ise bölümdeki esprili bir sadeleştirmedir.
- Bıyık hâlâ yerinde mi? 2017’de bir babalık davası nedeniyle Dalí’nin mezarı açıldığında, mumyalanmış bıyığının hâlâ “saat onu on geçe” konumunda durduğu açıklandı. Babalık testi ise negatif çıktı.
Dalí eserleri nerede görülür?
- Dalí Tiyatro-Müzesi, Figueres: Dalí’nin kendi tasarladığı ve kriptasında gömülü olduğu müze.
- Portlligat Ev-Müzesi ve Púbol Gala Şatosu: “Dalí üçgeni”nin diğer iki ayağı.
- The Dalí Museum, St. Petersburg (Florida): Avrupa dışındaki en büyük koleksiyon.
- MoMA, New York: Belleğin Azmi.
- Reina Sofía, Madrid: Erken dönem ve sürrealist eserler.
Sürrealizmin bir diğer yüzü olan Belçikalı René Magritte için René Magritte yazımıza, sürrealizm etiketini reddeden Frida Kahlo için Frida Kahlo yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Salvador Dalí kimdir?
Salvador Dalí (1904–1989), eriyen saatlerle bilinen Belleğin Azmi tablosu, paranoyak-eleştirel yöntemi ve gösterişli kişiliğiyle tanınan İspanyol sürrealist ressamdır.
Belleğin Azmi tablosu neyi anlatır?
Tablo, eriyen cep saatleri aracılığıyla zamanın göreliliğini, belleğin akışkanlığını ve ölümlülüğü anlatır. Dalí, fikrin eriyen bir Camembert peynirinden geldiğini söylemiştir.
Avida Dollars ne demek?
“Avida Dollars”, André Breton’un Salvador Dalí adındaki harflerle yaptığı ve “dolara aç” anlamına gelen alaycı anagramdır. Dalí’nin ticari tutumunu eleştirmek için kullanıldı.
Gala Dalí kimdir?
Gala (Elena Diakonova), Dalí’nin eşi, ilham perisi ve menajeridir. Daha önce şair Paul Éluard ile evliydi.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Dalí bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 1 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Salvador Dalí, Belleğin Azmi, 1931. © Salvador Dalí hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
