Kısa cevap: René Magritte (1898–1967), Belçikalı sürrealist ressamdır. Gündelik nesneleri sıradan bir gerçekçilikle, ama beklenmedik bağlamlarda resmederek izleyicinin gerçeklik algısını sorgular. En ünlü eseri İmgelerin İhaneti’dir (1929). Tabloda bir pipo resminin altında “Ceci n’est pas une pipe”, yani “Bu bir pipo değildir” yazar. Gerçekten de bu bir pipo değil, bir piponun resmidir. Yüzü kumaşla örtülü âşıklar, yüzünün önünde yeşil bir elma duran melon şapkalı adam ve gökten yağmur gibi yağan takım elbiseli adamlar, Magritte’in tanınan imgeleridir. Bohem sürrealistlerin aksine Brüksel’de sakin, burjuva bir hayat sürdü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Magritte bölümünde İbrahim Selim’in şaşkınlığı da bu çelişkiye: “Hocam bu adam gündüz memur gibi takım elbiseyle resim yaparmış doğru mu?” Burak Yiğit Aydın’ın cevabı: “Doğru!”
Bir trajedi ve bir sergi salonu
Magritte, 21 Kasım 1898’de Belçika’nın Lessines kentinde doğdu. 1912’de, o 13 yaşındayken annesi Sambre Nehri’ne atlayarak intihar etti. Cesedi günler sonra bulundu. Sık anlatılan bir hikâyeye göre bulunduğunda geceliği yüzüne dolanmıştı. Bu ayrıntı, sonradan Magritte’in resimlerindeki yüzü kumaşla örtülü figürlerle ilişkilendirildi. Magritte ise bu bağlantıyı hiçbir zaman doğrulamadı. Annesinin ölümüyle ilgili hatırladığı tek şeyin, “ölen kadının oğlu” olmanın ona verdiği garip bir önem duygusu olduğunu söyledi.
Brüksel Güzel Sanatlar Akademisi’nde okudu. Geçimini duvar kâğıdı fabrikasında desinatörlük yaparak ve reklam afişleri çizerek sağladı. 1923’te İtalyan ressam Giorgio de Chirico’nun Aşk Şarkısı tablosunun bir röprodüksiyonunu gördü. Antik bir heykel başı ile cerrah eldiveninin yan yana durduğu bu resmi görünce gözlerinin dolduğunu anlattı. Sürrealist yolunu o gün buldu.
Paris, Breton ve geri dönüş
1927–1930 yılları arasında Paris’te yaşadı ve André Breton’un sürrealist grubuyla birlikte çalıştı. Ama Breton’un otoriter tavrıyla anlaşamadı. Rivayete göre kopuşun son damlası, Breton’un Magritte’in karısı Georgette’in boynundaki küçük haç kolyeyi çıkarmasını istemesi oldu. Magritte, Brüksel’e döndü ve hayatının geri kalanını orada geçirdi.
Brüksel’de yaşamı son derece düzenliydi. Ayrı bir atölyesi yoktu. Evinin yemek odasında, takım elbise giyerek, şövalesini halının üzerine koyup tek bir damla boya dökmeden resim yapardı. Akşamları arkadaşlarıyla satranç oynar, köpeğini gezdirirdi. Sürrealizmin en sarsıcı imgelerinden bazıları, bir küçük burjuvanın salonunda doğdu.
İmgelerin İhaneti: “Bu bir pipo değildir”
Tablo, gerçekçi bir biçimde çizilmiş bir piponun altına, okul defteri yazısıyla yazılmış “Bu bir pipo değildir” cümlesinden oluşur. İlk bakışta saçma görünür. Ama Magritte’in açıklaması basittir: “Ünlü pipom… Bana bunun için çok kızdılar. Ama doldurabilir misiniz? Hayır, o sadece bir resim. Altına ‘Bu bir pipodur’ yazsaydım yalan söylemiş olurdum.”
Tablo, bir şeyin kendisi ile onun temsili arasındaki farkı, yani dil, imge ve gerçeklik arasındaki ilişkiyi sorgular. Fransız filozof Michel Foucault, 1968’de bu tablo üzerine bir makale, 1973’te de Bu Bir Pipo Değildir adlı küçük bir kitap yazdı. Magritte’in eserleri, kavramsal sanatın ve göstergebilimin en sevilen örnekleri arasındadır.
Diğer ünlü eserleri
- Âşıklar (1928): Başları beyaz kumaşla örtülü bir çift öpüşür. Yakınlık ile yabancılık aynı anda vardır.
- İnsan Oğlu (1964): Melon şapkalı, paltolu bir adamın yüzünün önünde havada duran yeşil bir elma. Magritte’in en çok taklit edilen imgesidir.
- Golkonda (1953): Melon şapkalı, siyah paltolu yüzlerce adam bir şehrin üzerinde yağmur damlaları gibi asılı durur.
- Işığın İmparatorluğu (1953–1954): Gündüz gökyüzünün altında gece karanlığındaki bir sokak ve yanan bir sokak lambası.
René Magritte eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Magritte bölümü
Magritte bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 1 derlemesinde Dalí ve Frida Kahlo bölümleriyle birlikte, bir “sürrealizm üçlemesi” içinde yer alıyor. Bölümün akılda kalan anı:
İbrahim Selim: “Hocam bu adam gündüz memur gibi takım elbiseyle resim yaparmış doğru mu?”
Burak Yiğit Aydın: “Doğru, atölyesi falan yok, salonun ortasında halıyı kirletmeden sessizce çizen melon şapkalı bir Belçikalı burjuva!”
Bu tablo, aynı derlemede anlatılan Dalí ile ilginç bir karşıtlık kuruyor. Dalí karıncayiyen gezdirip bıyığıyla şov yaparken Magritte, bir banka memuru gibi giyinip salonunda çalışıyordu. Sürrealizmin şovmeni ile filozofu… İkisinin hikâyesi, aynı akımın iki çok farklı kişiliği nasıl barındırabildiğini gösteriyor. Dalí için Salvador Dalí yazımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan ve fazlası
- Atölyesi yok muydu? Brüksel’deki Jette evinde ayrı bir atölye olarak kullanmadığı küçük bir oda vardı, ama asıl çalışma yeri yemek odasıydı. Bu ev bugün René Magritte Müzesi olarak ziyaret edilebiliyor.
- Melon şapka: Magritte’in tablolarındaki melon şapkalı adam, büyük ölçüde onun kendi görünümüydü. Bu figür, kalabalıkta kaybolan sıradan, kimliksiz modern insanı temsil eder.
- Az bilinen bir dönem: II. Dünya Savaşı yıllarında Magritte, arkadaşı Marcel Mariën ile birlikte sahte tablolar ve hatta sahte banknotlar ürettiği için de anılır. Bu, “imgelerin ihaneti” fikrinin oldukça somut bir uygulamasıydı.
Magritte eserleri nerede görülür?
- Magritte Müzesi, Brüksel: Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Müzeleri bünyesinde, dünyanın en büyük Magritte koleksiyonu.
- René Magritte Müzesi, Jette (Brüksel): Sanatçının 24 yıl yaşadığı ev.
- LACMA, Los Angeles: İmgelerin İhaneti.
- MoMA, New York: Âşıklar ve Sahte Ayna.
Sıkça sorulan sorular
René Magritte kimdir?
René Magritte (1898–1967), gündelik nesneleri beklenmedik bağlamlarda resmederek gerçeklik algısını sorgulayan Belçikalı sürrealist ressamdır.
“Bu bir pipo değildir” ne demek?
Magritte’in İmgelerin İhaneti tablosundaki bu yazı, resimdeki şeyin gerçek bir pipo değil, bir piponun resmi olduğunu hatırlatır. Tablo, nesne ile onun temsili arasındaki farkı sorgular.
Magritte’in yüzü örtülü figürleri neyi anlatır?
Yüzü örtülü figürler, yakınlık içindeki yabancılığı ve görünenin ardında gizli kalanı anlatır. Bazı yorumcular bunu annesinin ölümüyle ilişkilendirir, ancak Magritte bu bağlantıyı doğrulamamıştır.
İnsan Oğlu tablosundaki elma ne anlama gelir?
Magritte’e göre görünen her şey başka bir şeyi gizler. Yüzün önündeki elma, görmek istediğimiz şeyin her zaman görünenin arkasında kaldığını anlatır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Magritte bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 1 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: René Magritte, İmgelerin İhaneti (Bu Bir Pipo Değildir), 1929. © René Magritte hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
