Kısa cevap: Caravaggio (Michelangelo Merisi da Caravaggio, 1571–1610), Barok resmin kurucularından İtalyan ressamdır. Karanlık bir zeminden sert bir ışıkla aydınlanan figürleri, yani ışık-gölge karşıtlığını (chiaroscuro) ve onun aşırı biçimi olan tenebrizmi, dramatik bir anlatım aracına dönüştürdü. Kutsal sahneleri sokaktan seçtiği sıradan insanlarla, kirli ayaklar ve yıpranmış giysilerle resmetti. Şiddetli bir mizacı vardı. Polis kayıtları kavga ve saldırı davalarıyla doludur. 1606’da Roma’da bir adamı öldürdü, idama mahkûm edildi ve hayatının son dört yılını kaçak olarak geçirdi. 1610’da, affedilmek için Roma’ya dönerken 38 yaşında öldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonunda İbrahim Selim, Caravaggio’yu “kılıçla meyhane basan bir Teksas kovboyu”na benzetiyor. Burak Yiğit Aydın ise ona “ressamların en arızası” diyor ve hemen ekliyor: “Ama İsa’nın mezara konuluşunu öyle bir ışıkla çizer ki önünde diz çökersin.” Bu iki cümle, Caravaggio’nun hikâyesini özetliyor.
Milano’dan Roma’ya
Michelangelo Merisi, 1571’de Milano’da doğdu. Ailesi Milano yakınlarındaki Caravaggio kasabasındandı ve ressam adını buradan aldı. 1576–1577 veba salgınında babasını ve yakınlarını kaybetti. Milano’da Simone Peterzano’nun atölyesinde çıraklık yaptı. 1592 civarında beş parasız olarak Roma’ya gitti. İlk yıllarında başka ressamların atölyelerinde meyve ve çiçek resimleri yaparak geçindi.
Kariyerini değiştiren kişi, sanatsever Kardinal Francesco del Monte oldu. Del Monte onu sarayına aldı ve koleksiyoncu çevresine tanıttı. 1599–1600’de Caravaggio, San Luigi dei Francesi kilisesindeki Contarelli Şapeli için Aziz Matta’nın hayatını anlatan tablolar yaptı. Bu tablolar Roma’da bir bomba etkisi yarattı.
Chiaroscuro ve tenebrizm: ışık bir sahne projektörü gibi
Aziz Matta’nın Çağrılışı’nda İsa, karanlık bir vergi dairesine girip masada para sayan Matta’yı işaret eder. Odaya sağ üstten giren tek bir ışık huzmesi, İsa’nın elinden Matta’nın yüzüne uzanır. Işık burada yalnızca bir aydınlatma değil, ilahi bir çağrının kendisidir. Caravaggio’nun yöntemi, figürleri neredeyse tamamen karanlık bir zeminden, bir tiyatro sahnesindeki projektör gibi keskin bir ışıkla çıkarmaktı. Bu aşırı ışık-gölge kullanımına tenebrizm denir.
Hazırlık çizimi yapmadan, modeli doğrudan tuvale boyadığı bilinir. Kutsal figürleri idealize etmedi. Havariler nasırlı elli, kırışık yüzlü işçilerdi. Meryem’e Roma sokaklarında tanınan kadınlar modellik etti. Meryem’in Ölümü tablosu, Meryem’in şişkin karnı, çıplak ayakları ve rivayete göre boğulmuş bir kadının cesedinin model alınması nedeniyle siparişi veren kilise tarafından reddedildi. Tabloyu, genç Rubens’in tavsiyesiyle Mantua dükü satın aldı. Bugün Louvre’dadır.
Cinayet ve kaçak yıllar
Roma polis kayıtlarında Caravaggio’nun adı 1600–1606 arasında defalarca geçer. Bir garsonun yüzüne enginar tabağı fırlatmak, polise taş atmak, ruhsatsız kılıç taşımak ve hakaret içerikli şiirler yazmak bunlardan bazılarıdır. 28 Mayıs 1606’da, Roma’nın Campo Marzio semtinde, Ranuccio Tomassoni adında bir genç adamla çıkan kavgada Tomassoni’yi öldürdü. Kavganın nedeni bir raket oyunu (pallacorda) üzerine yapılan bahis, bir kadın ya da eski bir husumet olabilir; kaynaklar farklı şeyler söyler. Caravaggio’ya, onu gören herkesin öldürebileceği anlamına gelen bir idam cezası verildi.
Caravaggio Napoli’ye, oradan Malta’ya kaçtı. Malta Şövalyeleri tarikatına kabul edildi, ama kısa süre sonra yeni bir kavga yüzünden hapsedildi. Hapisten kaçıp Sicilya’ya geçti. 1609’da Napoli’de bir meyhanenin önünde saldırıya uğradı, yüzü ağır yaralandı. Her şehirde, peşindekilerden kaçarken bile büyük sunak tabloları yapmayı sürdürdü.
Davut ve Golyat’ın Başı
Hayatının son yıllarında yaptığı Davut ve Golyat’ın Başı, sanat tarihinin en sarsıcı otoportrelerinden birini içerir. Genç Davut’un elinde tuttuğu, ağzı açık, gözleri yarı kapalı kesik baş, Caravaggio’nun kendi yüzüdür. Davut kahramanca değil, hüzünle, neredeyse acıyarak bakar. Tablo, Papa V. Paulus’un yeğeni ve affı sağlayabilecek en güçlü kişi olan Kardinal Scipione Borghese’ye gönderildi. Bu, af için yazılmış resimli bir dilekçe gibiydi: Ressam kendi başını sunuyordu.
Af haberini alan Caravaggio, 1610 yazında Napoli’den Roma’ya doğru bir tekneyle yola çıktı. Porto Ercole’de 18 Temmuz 1610’da, 38 yaşında öldü. Ölüm nedeni yüzyıllarca tartışıldı. Yakın tarihli araştırmalar enfekte bir yaradan gelişen sepsis ihtimalini öne çıkarıyor.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Caravaggio bölümü
Caravaggio bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde yer alıyor. Bölümün özeti şu diyalog:
İbrahim Selim: “Hocam adam bildiğin kılıçla meyhane basan Teksas kovboyu gibi!”
Burak Yiğit Aydın: “Ressamların en arızasıdır Caravaggio! Ama İsa’nın mezara konuluşunu öyle bir ışıkla çizer ki önünde diz çökersin.”
Yiğit Hoca’nın andığı İsa’nın Mezara Konuluşu (1603–1604) bugün Vatikan Pinakotek’indedir. Figürler, izleyicinin bulunduğu yere, yani mezarın içine doğru eğilir. İzleyici, sahnenin bir parçası olur.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Tenis maçında adam mı öldürdü? Kısmen. Eski kaynaklar kavganın bir pallacorda oyunu sonrasında çıktığını söyler. Bu, raketle oynanan ve tenisin atası sayılan bir oyundur. Ancak son araştırmalar, kavganın planlı bir düello ya da bir kadın veya eski bir husumet yüzünden çıkmış olabileceğini gösteriyor. Tomassoni, Caravaggio’nun modeli Fillide Melandroni ile ilişkili bir adamdı.
- Kesik başını Papa’ya mı gönderdi? Tablo Papa’ya değil, papanın yeğeni Kardinal Scipione Borghese’ye gönderildi. Papalığın af kararları üzerinde etkisi olan ve büyük bir koleksiyoner olan Borghese, tabloyu kendi koleksiyonuna kattı. Eser bugün de Roma’daki Borghese Galerisi’ndedir.
- Fahişeleri Meryem modeli mi yaptı? Evet. Fillide Melandroni ve Maddalena Antognetti (Lena) gibi Roma’nın tanınan fahişeleri, Caravaggio’nun azize ve Meryem tablolarında model oldu. Bu, siparişi verenleri çileden çıkaran nedenlerden biriydi.
Caravaggio’nun mirası
Caravaggio öldükten sonra Avrupa’nın dört bir yanında “Caravaggistler” denen takipçiler ortaya çıktı. Işık-gölge anlayışı Hollanda’da Rembrandt’a, İspanya’da Velázquez’e, Roma’da Artemisia Gentileschi’ye kadar uzandı. Bu ressamlar için Rembrandt, Velázquez ve Artemisia Gentileschi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Caravaggio eserleri nerede görülür?
- San Luigi dei Francesi, Roma: Aziz Matta üçlemesi; ücretsiz ziyaret edilebilir.
- Borghese Galerisi, Roma: Davut ve Golyat’ın Başı dahil altı tablo.
- Santa Maria del Popolo, Roma: Aziz Pavlus’un Dönüşümü ve Aziz Petrus’un Çarmıha Gerilişi.
- Vatikan Pinakoteki: İsa’nın Mezara Konuluşu.
- St. John’s Co-Cathedral, Valletta (Malta): Vaftizci Yahya’nın Başının Kesilişi, Caravaggio’nun imzaladığı tek eser.
Sıkça sorulan sorular
Caravaggio kimdir?
Caravaggio (1571–1610), dramatik ışık-gölge kullanımı ve gerçekçi figürleriyle Barok resmin kurucularından sayılan, şiddet dolu hayatıyla da bilinen İtalyan ressamdır.
Chiaroscuro nedir?
Chiaroscuro, İtalyanca “açık-koyu” anlamına gelir ve resimde ışık ile gölgenin güçlü karşıtlığıyla hacim ve dram yaratma tekniğidir. Caravaggio’nun kullandığı aşırı biçimine tenebrizm denir.
Caravaggio kimi öldürdü?
Caravaggio, 28 Mayıs 1606’da Roma’da Ranuccio Tomassoni adlı genç bir adamı bir kavga sırasında öldürdü ve idama mahkûm edildi.
Davut ve Golyat tablosundaki kesik baş kimin?
Borghese Galerisi’ndeki Davut ve Golyat’ın Başı tablosunda Golyat’ın kesik başı, Caravaggio’nun kendi otoportresidir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Caravaggio bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 3 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Caravaggio, Davut ve Golyat’ın Başı, 1610, Borghese Galerisi. Kamu malı, Wikimedia Commons.
.jpg){kind=link}