Kısa cevap: Rembrandt van Rijn (1606–1669), Hollanda Altın Çağı’nın en büyük ressamı ve gravürcüsüdür. Amsterdam’da üne ve servete kavuştu. Işık ve gölgeyi, insanın iç dünyasını gösteren psikolojik bir araca dönüştürdü. 1642’de tamamladığı Gece Devriyesi, bir milis bölüğünün durağan grup portresini hareketli bir sahneye çevirdi. Aynı yıl karısı Saskia öldü. 1656’da maddi olarak çöktü, evini ve koleksiyonunu kaybetti. Hayatı boyunca 80 civarında otoportre yaptı. Bu otoportreler, gençliğin kibrinden yaşlılığın dürüstlüğüne uzanan eşsiz bir görsel günlüktür. 1669’da yoksulluk içinde öldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Rembrandt bölümünde Burak Yiğit Aydın, onu “insanın yaşlanırken kibirden arınmasını en dürüst çizen adam” olarak tanımlıyor. Bu yazıda bu yaşlanmanın hikâyesini anlatıyoruz.
Leiden’den Amsterdam’a
Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 15 Temmuz 1606’da Leiden’de, bir değirmencinin oğlu olarak doğdu. Leiden Üniversitesi’ne kaydoldu, ama kısa sürede resim için ayrıldı. Amsterdam’da tarih ressamı Pieter Lastman’ın yanında altı ay çalıştı. 1631’de Amsterdam’a taşındı ve kısa sürede şehrin en çok aranan portre ressamı oldu.
1632’de yaptığı Dr. Tulp’un Anatomi Dersi, onu bir anda ünlü yaptı. Cerrahlar loncası üyelerinin bir kadavranın etrafında toplandığı bu grup portresinde her figür farklı bir dikkat ve merak anını yaşar. 1634’te zengin bir aileden gelen Saskia van Uylenburgh ile evlendi. 1639’da Amsterdam’ın Yahudi mahallesinde, borçla büyük ve gösterişli bir ev satın aldı. Bugün Rembrandt Evi Müzesi olan bu ev, sanat eserleri, antik heykeller, silahlar ve egzotik nesnelerle dolu koleksiyonuyla bir harikalar odasıydı.
Işık ve gölge
Rembrandt, Caravaggio’dan yayılan ışık-gölge geleneğini çok farklı bir yöne taşıdı. Caravaggio’da ışık bir projektör gibi sert ve dramatiktir. Rembrandt’ta ise sıcak, altın renkli ve yumuşaktır. Bir yüzü, bir eli ya da bir bakışı karanlığın içinden yavaşça çıkarır. Kalın boyayı bıçakla, hatta fırçanın sapıyla işleyerek yüzeyde dokular yarattı. Caravaggio’nun hikâyesi için Caravaggio yazımıza bakabilirsiniz.
Gece Devriyesi
Tablonun gerçek adı Yüzbaşı Frans Banninck Cocq ve Teğmen Willem van Ruytenburch’un Bölüğüdür. Amsterdam’ın sivil milis birliklerinden biri, toplantı salonları için bir grup portresi ısmarladı. O dönemde bu tür portrelerde herkes düz sıralar hâlinde, eşit büyüklükte resmedilirdi. Rembrandt ise bölüğü harekete geçmek üzere olan bir kalabalık olarak gösterdi. Yüzbaşı bir emir verirken adım atıyor, bir asker tüfeğini dolduruyor, bir köpek havlıyor, bir davulcu davul çalıyor. Ortada, belinde ölü bir tavuk asılı, ışıl ışıl parlayan küçük bir kız var. Bu kız, bölüğün simgesi olan pençeyi taşıyan bir maskot olarak yorumlanır.
Tablo aslında bir gece sahnesi değildir. Zamanla kararan vernik katmanları yüzünden 18. yüzyılda “Gece Devriyesi” adını aldı. 1715’te Amsterdam Belediye Binası’na taşınırken duvara sığması için kenarlarından kesildi. 20. yüzyılda üç kez saldırıya uğradı: 1911’de ve 1975’te bıçakla, 1990’da asitle. 2019’dan beri Rijksmuseum’da, ziyaretçilerin gözü önünde yürütülen dev bir restorasyon projesinin konusu.
Kayıplar ve iflas
Rembrandt ile Saskia’nın ilk üç çocuğu bebekken öldü. Dördüncüleri Titus 1641’de doğdu. Saskia ise 1642’de, Gece Devriyesi’nin bittiği yıl, 29 yaşında öldü. Rembrandt’ın sonraki ilişkileri de huzursuz geçti. Oğlunun dadısı Geertje Dircx ile mahkemelik oldu. Ardından evinin hizmetçisi Hendrickje Stoffels ile evlenmeden birlikte yaşadı. Hendrickje bu yüzden kilise tarafından kınandı.
Rembrandt’ın lüks hayatı, koleksiyon tutkusu ve ödenmeyen ev borcu, Hollanda’daki ekonomik dalgalanmalarla birleşince 1656’da iflasın eşiğine geldi. Evi ve koleksiyonu müzayedede satıldı. Daha küçük bir eve taşındı. Hendrickje 1663’te, Titus 1668’de öldü. Rembrandt da ertesi yıl, 4 Ekim 1669’da öldü ve Westerkerk’te kiralık, işaretsiz bir mezara gömüldü.
Otoportreler: yaşlanmanın günlüğü
Rembrandt’ın 40 civarında yağlı boya, 30’u aşkın gravür ve çok sayıda çizimden oluşan otoportreleri, sanat tarihinde eşsizdir. Gençlik otoportrelerinde kendini kürkler, tüylü şapkalar, zırh parçaları ve altın zincirlerle, kendinden emin, hatta kibirli bir genç olarak gösterir. Saskia ile birlikte kılıcı belinde, elinde bira kadehiyle bir meyhanede resmettiği çift portresi bunun en gösterişli örneğidir. Yaşlılık otoportrelerinde ise sarkmış göz kapakları, kırışıklıklar, yorgun bir bakış ve kalın boyayla adeta yoğrulmuş bir yüz görülür. Ama bu yüzlerde ne acındırma ne de umutsuzluk vardır. Yalnızca dürüst bir bakış vardır.
Rembrandt eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Rembrandt bölümü
Rembrandt bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 4 derlemesinde Vermeer ve Bob Ross bölümlerinin ardından geliyor. İbrahim Selim otoportrelerdeki değişimi esprili bir dille anlatıyor:
İbrahim Selim: “Gençken hava atarak kılıçla otoportre yapıyor, yaşlanınca yüzündeki her kırışıklığı kazıyor tuvale.”
Burak Yiğit Aydın: “Rembrandt insanın yaşlanırken kibirden arınmasını en dürüst çizen adamdır.”
Yiğit Hoca’nın cümlesi, Rembrandt’ın neden bugün de bu kadar etkileyici olduğunu açıklıyor. Sosyal medya çağında herkesin kendi görüntüsünü filtrelerle düzelttiği bir dönemde, 17. yüzyıldan bize bakan yaşlı bir adamın kendi yüzüne hiçbir şey eklemeden bakma cesareti hâlâ şaşırtıcı.
Bölümde anlatılan ve bir efsane
- Gece Devriyesi kariyerini mi bitirdi? Hayır. Yaygın bir efsaneye göre milis bölüğü tabloyu beğenmedi ve bu, Rembrandt’ın düşüşünü başlattı. Oysa tablo teslim edildi, ödemesi yapıldı ve uzun süre salonda asılı kaldı. Rembrandt da 1640’lar ve 1650’lerde önemli siparişler almayı sürdürdü. Düşüşünün asıl nedenleri borçlar, kişisel kayıplar ve değişen zevklerdi.
- Kılıçlı otoportre: İbrahim Selim’in andığı “kılıçla hava atma” imgesi, büyük olasılıkla Rembrandt’ın Saskia ile birlikte meyhanede resmettiği ve sonradan Müsrif Oğul hikâyesiyle ilişkilendirilen çift portresine denk düşüyor. Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister’dedir.
Rembrandt eserleri nerede görülür?
- Rijksmuseum, Amsterdam: Gece Devriyesi, Yahudi Gelin, Kumaş Loncası Yöneticileri.
- Rembrandt Evi Müzesi, Amsterdam: Sanatçının iflasla kaybettiği ev.
- Mauritshuis, Lahey: Dr. Tulp’un Anatomi Dersi ve son otoportrelerinden biri.
- Kenwood House, Londra: İki daireli ünlü geç dönem otoportresi.
Hollanda Altın Çağı’nın diğer ustası için Vermeer yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Rembrandt kimdir?
Rembrandt van Rijn (1606–1669), Gece Devriyesi, Dr. Tulp’un Anatomi Dersi ve otoportreleriyle tanınan, Hollanda Altın Çağı’nın en büyük ressamıdır.
Gece Devriyesi neden bu adı taşıyor?
Tablo aslında bir gündüz sahnesidir. Zamanla kararan vernik katmanları yüzünden gece sahnesi gibi görünmeye başlayınca 18. yüzyılda “Gece Devriyesi” adını aldı.
Rembrandt neden iflas etti?
Borçla aldığı büyük evi, pahalı koleksiyon tutkusu, kişisel kayıpları ve dönemin ekonomik koşulları nedeniyle 1656’da mali olarak çöktü. Evi ve koleksiyonu satıldı.
Rembrandt kaç otoportre yaptı?
Rembrandt’ın yaklaşık 40 yağlı boya, 30’u aşkın gravür ve çok sayıda çizimden oluşan 80 civarında otoportresi bilinmektedir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Rembrandt bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 4 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Rembrandt, Gece Devriyesi, 1642, Rijksmuseum, Amsterdam. Kamu malı, Wikimedia Commons.
