Kısa cevap: Artemisia Gentileschi (1593–y. 1656), İtalyan Barok ressamıdır. Caravaggio’nun dramatik ışık-gölge geleneğini sürdürdü. Ressam Orazio Gentileschi’nin kızıydı ve resmi babasının atölyesinde öğrendi. 1611’de babasının çalışma arkadaşı ressam Agostino Tassi tarafından tecavüze uğradı. Ertesi yıl açılan davada, tanıklığının doğruluğunu kanıtlamak için parmaklarına işkence uygulandı. 1616’da Floransa Çizim Sanatları Akademisi’ne kabul edilen ilk kadın oldu. Judith Holofernes’in Başını Keserken tablosu, güçlü kadın kahramanların vahşet anını, erkek ressamların resimlerinde görülmeyen bir kararlılıkla gösterir. Uzun süre unutuldu. 20. yüzyılda yeniden keşfedildi ve bugün Barok resmin en önemli isimlerinden biri sayılıyor.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Artemisia bölümü, programın en sert konularından birini ele alıyor. Burak Yiğit Aydın, Judith tablosunu “sanat tarihinin en görkemli feminist intikamı” olarak tanımlıyor. Bu yazıda bu yorumun dayanağına ve sınırlarına bakıyoruz.
Babasının atölyesinde bir dâhi
Artemisia, 8 Temmuz 1593’te Roma’da doğdu. Annesini 12 yaşında kaybetti. Babası Orazio, Caravaggio’nun arkadaşı ve onun üslubundan etkilenen tanınmış bir ressamdı. Kız çocuklarının sanat akademilerine girmesi mümkün olmadığı için Artemisia resmi evde, babasının atölyesinde öğrendi. Kardeşlerini geride bırakacak kadar hızlı ilerledi. 17 yaşındayken yaptığı Susanna ve İhtiyarlar (1610), olgun bir ressamın elinden çıkmış gibidir. Tabloda Kutsal Kitap’taki iki yaşlı adam, banyo yapan genç Susanna’yı gizlice izleyip ona şantaj yapar. Erkek ressamların bu sahneyi çoğunlukla erotik bir bahane olarak resmettiği bir dönemde Artemisia, Susanna’yı tacizden rahatsız olan, kendini korumaya çalışan bir genç kadın olarak gösterdi.
Tassi davası
1611’de Orazio, kızına perspektif dersi vermesi için ressam Agostino Tassi’yi tuttu. Tassi, Artemisia’ya evde tecavüz etti. Ardından onunla evleneceğine söz vererek ilişkiyi sürdürdü. Tassi zaten evliydi ve söz tutulmadı. 1612’de Orazio, Tassi’yi mahkemeye verdi. O dönemin hukuku açısından suç, kadının kendisine değil, ailenin “namusuna” ve evlilik değerine verilen bir zarar olarak görülüyordu.
Yedi ay süren davanın tutanakları bugün hâlâ mevcut. Mahkeme, Artemisia’nın söylediklerinin doğru olup olmadığını sınamak için onu “sibille” denen bir işkenceye soktu. Parmaklarına ipler dolanıp sıkıştırıldı. Bu, bir ressam için kariyerini bitirebilecek bir işkenceydi. Tutanaklara göre Artemisia işkence sırasında defalarca “Doğru, doğru, doğru” diye tekrarladı. Tassi suçlu bulundu ve Roma’dan sürgüne mahkûm edildi. Ancak ceza hiçbir zaman uygulanmadı.
Floransa: akademinin ilk kadın üyesi
Davadan kısa süre sonra Artemisia, Floransalı bir ressamla evlendirildi ve Floransa’ya taşındı. Burada Medici ailesinden Büyük Dük II. Cosimo’nun himayesine girdi. Galileo Galilei ile tanıştı ve yazıştı. 1616’da Floransa Çizim Sanatları Akademisi’ne kabul edildi. Bu, akademinin tarihinde bir ilkti ve Artemisia’ya kendi adına malzeme satın alma ve sözleşme imzalama hakkı tanıdı. Sonraki yıllarda Roma, Venedik, Napoli ve Londra’da çalıştı. Londra’da babasıyla birlikte Kral I. Charles’ın sarayında bulundu. Yaşamının son yıllarını Napoli’de geçirdi ve 1656 civarında, büyük olasılıkla vebadan öldü.
Judith Holofernes’in Başını Keserken
Kutsal Kitap’taki Judith hikâyesinde, Asur generali Holofernes’in kuşattığı şehri kurtarmak isteyen dul Judith, hizmetçisiyle birlikte düşman kampına gider. Generali sarhoş ettikten sonra kılıcıyla başını keser. Hikâye Rönesans ve Barok sanatçılarının en sevdiği konulardan biriydi.
Artemisia bu sahneyi iki kez büyük boyutta resmetti. İlki 1612–1613’te, davanın hemen ardından yapıldı ve bugün Napoli’dedir. İkincisi 1620 civarında yapıldı ve Uffizi’dedir. Caravaggio’nun aynı konudaki tablosunda Judith, kılıcı tiksintiyle ve biraz uzaktan tutan, kararsız görünen genç bir kızdır. Hizmetçisi ise yalnızca kenarda bekler. Artemisia’nın Judith’i ise güçlü kollarıyla generalin başını yatağa bastırır. Hizmetçisi de onu tutmaya yardım eder. İki kadın, ağır bir işi birlikte yapan iki işçi gibi çalışır. Kan yatağın beyaz çarşaflarına fışkırır. Sahnede ne erotizm ne de tereddüt vardır.
Artemisia, bir koleksiyonere yazdığı bir mektupta şöyle der: “Ekselanslarına bir kadının neler yapabileceğini göstereceğim. Bir kadının ruhunda Sezar’ın cesaretini bulacaksınız.”
Artemisia Gentileschi eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Artemisia Gentileschi bölümü
Artemisia bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 7 derlemesinde Camille Claudel, Ai Weiwei, Francis Bacon, Modigliani ve Zonaro ile birlikte yer alıyor. Bölümün merkezindeki diyalog:
İbrahim Selim: “Judith generalin kafasını keserken öyle bir çizmiş ki sanki kendi tecavüzcüsünü doğruyor!”
Burak Yiğit Aydın: “Aynen öyle! O resim sanat tarihinin en görkemli feminist intikamıdır.”
Artemisia’nın aynı derlemede Camille Claudel ile yan yana anlatılması, programın 1. sezon finalinin ortak temasını gösteriyor. Bu tema, yetenekleri erkek egemen bir sanat dünyası tarafından gölgelenen, kariyerleri bedenleri ve özel hayatları üzerinden yargılanan kadın sanatçılar. Claudel için Camille Claudel yazımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan: doğru mu? “İntikam” okumasının sınırları
- Judith, Tassi mi? Bu yorum 1970’lerden itibaren feminist sanat tarihçileri tarafından güçlü biçimde savunuldu ve tabloyu dünyaca ünlü yaptı. Bazı araştırmacılar Holofernes’in yüzünde Tassi’nin, Judith’in yüzünde Artemisia’nın kendisinin izlerini görür. Ancak bu kesin olarak kanıtlanamaz.
- Yalnızca bir “mağdur” mu? Bugün pek çok sanat tarihçisi, Artemisia’yı yalnızca uğradığı tecavüz üzerinden okumanın onu yine bir “kurban” konumuna hapsettiği konusunda uyarır. Artemisia, Judith’in yanı sıra Lucretia, Kleopatra, Magdalalı Meryem ve kendi otoportreleri gibi pek çok konuda, kendi atölyesini yöneten, uluslararası müşterileri olan başarılı bir profesyoneldi. Resim Sanatının Alegorisi Olarak Otoportre, bu özgüvenin en güzel ifadesidir.
- Parmak işkencesi: Doğru. Mahkeme tutanakları sibille işkencesini ve Artemisia’nın sözlerini kayda geçirmiştir.
Artemisia eserleri nerede görülür?
- Uffizi Galerisi, Floransa: Judith Holofernes’in Başını Keserken (y. 1620).
- Capodimonte Müzesi, Napoli: İlk Judith versiyonu.
- Kraliyet Koleksiyonu, Londra: Resim Sanatının Alegorisi Olarak Otoportre.
- National Gallery, Londra: İskenderiyeli Azize Katerina Olarak Otoportre.
Artemisia’nın üslubunu belirleyen ustanın hikâyesi için Caravaggio yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Artemisia Gentileschi kimdir?
Artemisia Gentileschi (1593–y. 1656), Floransa Çizim Sanatları Akademisi’ne kabul edilen ilk kadın olan, güçlü kadın kahramanları resmetmesiyle tanınan İtalyan Barok ressamıdır.
Judith Holofernes’in Başını Keserken neyi anlatır?
Tablo, Kutsal Kitap’taki dul Judith’in, şehrini kurtarmak için düşman generali Holofernes’in başını kesmesini anlatır. Artemisia’nın versiyonu, sahnedeki kadın gücünü ve kararlılığı öne çıkarır.
Agostino Tassi kimdir?
Agostino Tassi, Artemisia’nın babasının çalışma arkadaşı olan ve 1611’de Artemisia’ya tecavüz eden ressamdır. 1612’deki davada suçlu bulunmuş, ancak cezası uygulanmamıştır.
Artemisia Gentileschi neden önemlidir?
Artemisia, kadınların sanat eğitiminden dışlandığı bir dönemde uluslararası başarıya ulaştı, akademiye kabul edilen ilk kadın oldu ve kadın figürlerini kendi bakış açısıyla resmetti.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Artemisia bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 7 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Artemisia Gentileschi, Judith Holofernes’in Başını Keserken, y. 1620, Uffizi Galerisi. Kamu malı. Görsel: WikiArt.
