Ressam Francis Bacon Kimdir? Çığlık Atan Papalar ve Kasap Vitrinindeki İnsan

Kısa cevap: Francis Bacon (1909–1992), İrlanda doğumlu İngiliz figüratif ressamdır. Aynı adı taşıyan 17. yüzyıl filozofuyla karıştırılmamalıdır. II. Dünya Savaşı sonrasının en sarsıcı ressamlarından biri sayılır. İnsan bedenini çarpıtılmış, yamulmuş, eti açığa çıkmış ve çığlık atan figürler olarak resmetti. En ünlü serisi, Velázquez’in Papa X. Innocentius’un Portresi’nden yola çıkan ve bir kafesin içinde çığlık atan papaları gösteren tablolardır. Kasap dükkânlarındaki et karkaslarını sık sık kullandı. “Hepimiz etiz, hepimiz potansiyel birer leşiz” diyordu. 1971’de sevgilisi George Dyer’ın intiharı, son dönem eserlerinin en karanlık konusu oldu. 2013’te Lucian Freud Üzerine Üç Çalışma triptiği 142,4 milyon dolara satıldı.

Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Bacon bölümünde İbrahim Selim’in ilk tepkisi, Bacon’ın tablolarını ilk kez gören çoğu insanın tepkisi: “Resimlere bakınca insanın midesi bulanıyor hocam!” Burak Yiğit Aydın ise bu mide bulantısının nedenini anlatıyor.

Dublin’den Londra’ya

Francis Bacon, 28 Ekim 1909’da Dublin’de, İngiliz bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Babası, emekli bir subay ve at terbiyecisiydi. Bacon çocukken ağır astımlıydı ve düzenli bir okul eğitimi alamadı. 16 yaşındayken babası onu annesinin iç çamaşırlarını denerken yakaladı ve evden kovdu. Bacon, Londra, Berlin ve Paris’te birkaç yıl dolaştı. 1927’de Paris’te gördüğü bir Picasso sergisi, onu resme yöneltti. Hiç resmî sanat eğitimi almadı. Bir süre iç mimar ve mobilya tasarımcısı olarak çalıştı.

Çarmıhın dibinde üç figür

Bacon, 1930’larda yaptığı resimlerin çoğunu sonradan yok etti. Kariyerinin gerçek başlangıcı olarak 1944’te yaptığı Çarmıhın Dibindeki Figürler için Üç Çalışma triptiğini gösterirdi. Tablo, II. Dünya Savaşı’nın son aylarında, 1945’te Londra’da sergilendi. Turuncu bir zeminde, uzun boyunlu, gözsüz, ağızları dişlerle dolu, yarı insan yarı hayvan üç yaratık görülür. İzleyiciler galeriden şokla çıktı. Toplama kamplarının ilk fotoğraflarının yayımlandığı günlerde bu tablo, insanlığın vardığı yerin bir aynası gibiydi.

Velázquez’in papası ve çığlık

Bacon, Velázquez’in 1650’de Roma’da yaptığı Papa X. Innocentius’un Portresi’ne takıntılıydı. Kırmızı cübbeli, sert bakışlı ve güç sahibi papanın bu portresini, dünyanın en iyi portrelerinden biri sayıyordu. Velázquez’in hikâyesi için Velázquez ve Las Meninas yazımıza bakabilirsiniz. 1949–1960’lar arasında bu tablodan yola çıkan 45’i aşkın resim yaptı. En ünlüsü, Velázquez’in Papa X. Innocentius Portresinden Sonra Çalışma’dır (1953).

Bacon’ın papası, Velázquez’inkinin aksine, mor bir cübbe içinde, cam bir kafese ya da çizgilerden oluşan bir kutuya hapsedilmiş gibi oturur. Dikey fırça darbeleri, görüntünün üzerine bir perde gibi iner. Ağzı açılmış, bir çığlık atar. Bu çığlığın kaynağı da sinemadır: Sergei Eisenstein’ın Potemkin Zırhlısı (1925) filmindeki Odessa merdivenleri sahnesinde, gözlüğü kırılmış ve gözünden kan akan bir hemşirenin çığlığı. Bacon ayrıca ağız hastalıkları üzerine eski bir tıp kitabındaki renkli resimleri de topluyordu.

İlginç olan şudur: Bacon, Roma’ya gittiği hâlde Velázquez’in orijinal tablosunu görmeye hiç gitmedi. Röprodüksiyonlarla çalışmayı tercih etti. Gerçek tablonun, kendi yorumunu bozacağından korktuğu söylenir.

Et ve kasap dükkânı

Bacon’ın 1946 tarihli Resim adlı tablosunda, açık bir şemsiyenin altında yüzünün üst yarısı görünmeyen, takım elbiseli bir adam oturur. Arkasında çarmıha gerilmiş gibi asılı bir et karkası vardır. Bu tablo, Bacon’ın et imgelerinin başlangıcıdır. Bacon şöyle diyordu: “Biz etiz, potansiyel birer leşiz. Bir kasaba girdiğimde, orada hayvanın yerine benim olmamama hep şaşırırım.” Rembrandt’ın Louvre’daki Kesilmiş Öküz tablosu ve Chaim Soutine’in et resimleri, bu imgenin öncülleri arasında sayılır. Bkz. Rembrandt.

Atölye, Soho ve George Dyer

Bacon, 1961’den ölümüne kadar Londra’nın South Kensington semtindeki 7 Reece Mews’teki küçük bir atölyede çalıştı. Atölye, yerlere yığılmış fotoğraflar, gazete sayfaları, kitaplar, boya tüpleri ve fırçalarla dolu bir kaostu. Bacon duvarları ve kapıları palet olarak kullandı. Atölyenin tamamı, 1998’de tüm içeriğiyle birlikte Dublin’deki Hugh Lane Galerisi’ne taşındı ve yeniden kuruldu.

Bacon, Londra’nın Soho semtindeki barlarda, özellikle Colony Room’da, ressam Lucian Freud gibi arkadaşlarıyla geceler geçirdi. Kumar, alkol ve fırtınalı aşklar hayatının parçasıydı. 1963’te tanıştığı George Dyer, yıllarca sevgilisi ve modeli oldu. 1971’de, Bacon’ın Paris’teki Grand Palais’de açılacak büyük retrospektifinden iki gün önce, Dyer otel odasında aşırı dozdan öldü. Bacon sonraki yıllarda bu ölümü, “Kara Triptikler” denen bir seride tekrar tekrar resmetti. Bacon 28 Nisan 1992’de Madrid’de öldü.

Francis Bacon eserlerinden seçkiler

Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.

Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Francis Bacon bölümü

Bacon bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 7 derlemesinde yer alıyor. Bölümün diyaloğu:

İbrahim Selim: “Resimlere bakınca insanın midesi bulanıyor hocam!”

Burak Yiğit Aydın: “Bacon insanın kasap vitrinindeki etten farksız olduğunu hatırlatıyor, savaş sonrası dünya tam olarak buydu.”

Bu yorum, Bacon’ın kendi sözleriyle örtüşüyor. Bacon’ın çığlığı, Munch’un 50 yıl önceki Çığlık’ından farklıdır. Munch’ta çığlık doğadan gelen bir kaygıydı. Bacon’da ise bir kafese hapsedilmiş, iktidarın ve şiddetin içinden çıkan bir çığlıktır. Munch için Çığlık tablosunun hikâyesi yazımıza bakabilirsiniz.

Bölümde anlatılan ve fazlası

• “Savaş sonrası dünya” yorumu: Bacon, eserlerinin savaşla ya da belirli bir olayla açıklanmasından hoşlanmazdı. Resimlerinin bir hikâye anlatmadığını, doğrudan sinir sistemine dokunmayı amaçladığını söylerdi. Yine de 1945’te sergilenen triptiği ve 1950’lerin papaları, eleştirmenler tarafından hep savaşın ve soykırımın gölgesinde okundu.
• Filozof Bacon ile karıştırmayın: Ressam Francis Bacon, “Bilgi güçtür” sözüyle bilinen 16.–17. yüzyıl İngiliz filozofu Francis Bacon’ın uzak bir akrabasıdır. Aramalarda sık karıştırılan iki farklı kişidir.

Francis Bacon eserleri nerede görülür?

• Tate Britain, Londra: Çarmıhın Dibindeki Figürler için Üç Çalışma.
• Hugh Lane Galerisi, Dublin: Bacon’ın yeniden kurulmuş atölyesi.
• Des Moines Sanat Merkezi (ABD): Velázquez’in Papa X. Innocentius Portresinden Sonra Çalışma.
• MoMA, New York: Resim (1946).

Sıkça sorulan sorular

Ressam Francis Bacon kimdir?

Francis Bacon (1909–1992), çarpıtılmış ve çığlık atan figürleri, et imgeleri ve papa serisiyle tanınan, İrlanda doğumlu İngiliz figüratif ressamdır.

Francis Bacon neden çığlık atan papalar resmetti?

Bacon, Velázquez’in Papa X. Innocentius portresine hayrandı ve onu iktidarın, kapalılığın ve çığlığın imgesine dönüştürdü. Çığlık atan ağız imgesi ise Eisenstein’ın Potemkin Zırhlısı filmindeki bir sahneden esinlendi.

Ressam Francis Bacon ile filozof Francis Bacon aynı kişi mi?

Hayır. Ressam Francis Bacon 20. yüzyılda yaşadı. Filozof Francis Bacon ise 16.–17. yüzyılda yaşamış İngiliz düşünürdür. Ressam, filozofun uzak bir akrabasıdır.

Francis Bacon’ın en pahalı tablosu hangisi?

Lucian Freud Üzerine Üç Çalışma (1969), 2013’te New York’ta 142,4 milyon dolara satıldı ve o tarihte müzayedede satılan en pahalı sanat eseri oldu.

Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Francis Bacon bölümü nerede izlenir?

Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 7 derlemesinde yer alıyor.

Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.

Kapak görseli: Francis Bacon, Velázquez’den Sonra Çalışma, 1950. © Francis Bacon hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.