Kısa cevap: Çığlık, Norveçli ressam Edvard Munch’un (1863–1944) 1893’te yaptığı ve modern insanın kaygısının simgesi hâline gelen tablosudur. Oslo’ya bakan Ekeberg tepesindeki bir yolda, kan kırmızısı bir gün batımı altında, elleriyle yüzünü kavrayan iskelet yüzlü bir figürü gösterir. Munch’un notlarına göre figür çığlık atmıyor. Doğanın içinden geçen “sonsuz bir çığlığı” duyuyor ve kulaklarını kapatıyor. Tablonun dört ana versiyonu ve bir taş baskısı vardır. 1994’te ve 2004’te iki kez çalındı. 1895 tarihli pastel versiyonu 2012’de 119,9 milyon dolara satıldı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Munch bölümünde İbrahim Selim herkesin sorduğu soruyu soruyor: “O figür niye kulaklarını tıkıyor hocam?” Burak Yiğit Aydın’ın cevabı, tablonun en sık yanlış anlaşılan yanını düzeltiyor.
Ölümle büyüyen bir çocuk
Edvard Munch, 12 Aralık 1863’te Norveç’te doğdu. Annesi o beş yaşındayken tüberkülozdan öldü. Dokuz yıl sonra, en yakın olduğu ablası Sophie de aynı hastalıktan 15 yaşında öldü. Babası askeri doktor ve aşırı dindar biriydi. Munch sonradan şöyle yazacaktı: “Hastalık, delilik ve ölüm, beşiğimin başında bekleyen kara meleklerdi.” Bu kayıplar resminin ana konusu oldu. Hasta Çocuk (1885–1886) tablosunu, ablasının ölüm döşeğini hatırlayarak defalarca yeniden yaptı.
Gençliğinde Kristiania’nın (bugünkü Oslo) bohem çevresine katıldı. Bu çevre, burjuva ahlakına, evlilik kurumuna ve dine karşı çıkan yazar ve sanatçılardan oluşuyordu. Paris’te ve Berlin’de Van Gogh, Gauguin ve sembolistlerin eserlerini gördü. 1892’de Berlin’de açtığı sergi o kadar büyük tepki çekti ki bir haftada kapatıldı. Bu skandal onu Almanya’da ünlü yaptı.
Çığlık’ın doğuşu
Munch, tablonun çıkış noktasını günlüğüne birkaç kez yazdı. En bilinen versiyonu şöyledir: “İki arkadaşımla yolda yürüyordum. Güneş batıyordu. Birden gökyüzü kan kırmızısı oldu. Durdum, yorgun, bir parmaklığa yaslandım. Mavi-siyah fiyordun ve şehrin üzerinde kan ve ateş dilleri vardı. Arkadaşlarım yürümeye devam etti, ben ise kaygıdan titreyerek kaldım. Ve doğanın içinden geçen sonsuz bir çığlık duydum.”
Tabloda bu an, dalgalanan çizgilerle anlatılır. Gökyüzü, fiyort ve figürün bedeni aynı kıvrımlarla titrer. Yalnızca köprünün korkuluğu düz ve keskin bir çapraz çizgidir. Figürün ne kadın ne erkek, ne genç ne yaşlı olduğu anlaşılır. Kafatası gibi yüzü, cinsiyetsiz ve zamansız bir “herkes”i temsil eder. Arkadaki iki insan ise hiçbir şey olmamış gibi yürüyüp gider. Kaygının en yalnız hâli budur: Dünya sizin için yıkılırken başkaları için olağan bir akşamdır.
Çığlık, Munch’un “Hayat Frizi” adını verdiği aşk, kaygı ve ölüm temalı büyük dizinin parçasıdır. Madonna, Vampir, Kıskançlık ve Melankoli aynı dizidedir.
Kaç tane Çığlık var?
- 1893, tempera ve pastel boya, karton üzerine: En bilinen versiyon. Oslo Ulusal Müzesi’nde.
- 1893, pastel boya: MUNCH Müzesi, Oslo.
- 1895, pastel: Çerçevesinde Munch’un şiiri yazılı. 2012’de New York’ta 119,9 milyon dolara satıldı ve özel bir koleksiyondadır.
- 1910, tempera: MUNCH Müzesi, Oslo.
- 1895, taş baskı: Siyah beyaz, onlarca kopyası basıldı ve imgenin yayılmasını sağladı.
İki büyük hırsızlık
12 Şubat 1994’te, Lillehammer Kış Olimpiyatları’nın açıldığı sabah, iki hırsız merdiven dayayıp Oslo Ulusal Galerisi’nin penceresini kırdı. 1893 versiyonunu 50 saniyede aldılar. Arkalarında “Zayıf güvenlik için teşekkürler” yazan bir not bıraktılar. Tablo üç ay sonra bir polis operasyonuyla bulundu. 22 Ağustos 2004’te ise silahlı ve maskeli iki kişi, Munch Müzesi’nden gün ortasında ziyaretçilerin gözü önünde 1910 tarihli Çığlık’ı ve Madonna’yı çaldı. İki tablo 2006’da hasar görmüş olarak bulundu ve restore edildi.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Munch bölümü
Munch bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde Petrarca, Boccaccio, Medici, Machiavelli, Botticelli ve Hopper ile birlikte yer alıyor. Bölümün en öğretici diyaloğu:
İbrahim Selim: “O figür niye kulaklarını tıkıyor hocam?”
Burak Yiğit Aydın: “Kendisi çığlık atmıyor İbrahim, doğadan gelen korkunç çığlığı duymamak için kulaklarını tıkıyor!”
Bu tek cümle, tablonun popüler kültürdeki en yaygın okumasını tersine çeviriyor. Emojilerde, maskelerde ve filmlerde Çığlık figürü hep “çığlık atan” biri olarak kullanılır. Oysa Munch’un notları açık: Çığlık dışarıdan, doğadan geliyor. Figür bunu duyan ve dayanamayan kişidir. Bölümün Hopper bölümüyle aynı derlemede yer alması da anlamlı. Munch’un 19. yüzyıl sonundaki kaygısı ile Hopper’ın 20. yüzyıl ortasındaki şehir yalnızlığı aynı modern ruh hâlinin iki yüzü. Hopper için Edward Hopper yazımıza bakabilirsiniz.
Bölümde anlatılan ve fazlası: Çığlık hakkında bilinmeyenler
- “Ancak bir deli boyayabilir” yazısı: 1893 versiyonunun sol üst köşesinde kurşun kalemle yazılmış küçük bir not vardır: “Ancak bir deli tarafından boyanabilir!” Uzun süre bunun sinirli bir ziyaretçinin vandalizmi olduğu düşünüldü. 2021’de Oslo Ulusal Müzesi’nin kızılötesi incelemesi, yazının Munch’un kendi el yazısı olduğunu gösterdi. Munch bunu büyük olasılıkla, tablosu hakkında akıl sağlığını sorgulayan eleştirilerden sonra yazmıştı.
- Kızıl gökyüzü nereden geldi? Bazı araştırmacılar, 1883’teki Krakatoa yanardağ patlamasından sonra Avrupa’da aylarca görülen kızıl gün batımlarını, bazıları ise Norveç’te görülen sedefli bulutları öne sürer. Munch’un kendisi ise bunu bir iç deneyim olarak anlattı.
- Munch “deli” miydi? Munch 1908’de alkol ve yorgunluk nedeniyle bir sinir krizi geçirdi ve Kopenhag’da bir klinikte sekiz ay tedavi gördü. Sonrasında daha sakin, renkli bir resme yöneldi ve 80 yaşına kadar yaşayıp çalıştı. Nazi Almanyası onun eserlerini “yozlaşmış sanat” ilan edip Alman müzelerinden kaldırdı.
Çığlık nerede görülür?
- Ulusal Müze (Nasjonalmuseet), Oslo: 1893 tempera ve pastel versiyonu.
- MUNCH Müzesi, Oslo: 1893 pastel ve 1910 tempera versiyonları ile sanatçının vasiyet ettiği binlerce eser. Işığa duyarlı oldukları için versiyonlar dönüşümlü olarak sergilenir.
Dışavurumculuğun Viyana’daki temsilcileri için Egon Schiele, ondan beslenen 20. yüzyıl ressamları için Francis Bacon yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Çığlık tablosu neyi anlatır?
Çığlık, Munch’un bir gün batımında yaşadığı yoğun kaygı anını anlatır. Figür, doğanın içinden geçen “sonsuz bir çığlığı” duyup kulaklarını kapatır. Tablo modern insanın varoluşsal kaygısının simgesi kabul edilir.
Çığlık tablosundaki figür neden kulaklarını tıkıyor?
Munch’un notlarına göre figür çığlık atmıyor, doğadan gelen çığlığı duyuyor ve onu duymamak için kulaklarını kapatıyor.
Çığlık tablosu kimin?
Çığlık, Norveçli dışavurumcu ressam Edvard Munch’a (1863–1944) aittir. İlk versiyonu 1893’te yapılmıştır.
Çığlık tablosu nerede?
1893 versiyonu Oslo’daki Ulusal Müze’de, 1893 pastel ve 1910 versiyonları MUNCH Müzesi’ndedir. 1895 pastel versiyonu özel bir koleksiyondadır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Munch bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 5 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Edvard Munch, Çığlık, 1893, Norveç Ulusal Müzesi, Oslo. Kamu malı, Wikimedia Commons.
