Kısa cevap: Egon Schiele (1890–1918), Avusturyalı dışavurumcu ressamdır. Gustav Klimt’in öğrencisi ve dostuydu. İnsan bedenini sinirli, kemikli, çarpık ve açık saçık bir çıplaklıkla resmetti. Bu da onu döneminin en tartışmalı sanatçılarından biri yaptı. Yüzü aşkın otoportresinde kendini yüzü buruşmuş, bedeni bükülmüş, çoğu zaman çıplak ve acı içinde gösterdi. 1912’de ahlaksızlık suçlamasıyla tutuklandı ve 24 gün hapis yattı. 1918’de, Viyana’da büyük bir başarı yakaladığı yıl, İspanyol gribi önce hamile karısı Edith’i, üç gün sonra da onu aldı. Öldüğünde 28 yaşındaydı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Schiele bölümünde İbrahim Selim, Schiele’nin figürleri için “sanki üç gündür aç kalmış gibi” diyor. Burak Yiğit Aydın ise bu çizgilerin bir rastlantı olmadığını anlatıyor: “Schiele burjuva güzellik anlayışını yıktı.”
Tulln’da bir istasyon şefinin oğlu
Schiele, 12 Haziran 1890’da Viyana yakınlarındaki Tulln kasabasında, bir tren istasyonu şefinin oğlu olarak doğdu. Çocukken saatlerce tren çizerdi. Babası frengiye yakalandı, ruh sağlığı bozuldu ve Egon 14 yaşındayken öldü. Hastalık, cinsellik ve ölüm, Schiele’nin sanatının çocukluktan gelen konuları oldu.
16 yaşında Viyana Güzel Sanatlar Akademisi’ne kabul edildi ve o yıl okula giren en genç öğrencilerden biri oldu. Ama akademinin katı kurallarına dayanamadı ve üç yıl sonra ayrıldı. 1907’de, o dönem Viyana’nın en ünlü ressamı olan Gustav Klimt ile tanıştı. Klimt, genç Schiele’nin yeteneğini hemen fark etti. Onun çizimlerini satın aldı ya da kendi çizimleriyle takas etti, onu modellerle ve koleksiyonerlerle tanıştırdı. Klimt’in hikâyesi için Gustav Klimt yazımıza bakabilirsiniz.
Klimt’in altınından Schiele’nin kemiklerine
Schiele’nin ilk eserleri Klimt’in etkisini taşır. Ama kısa sürede ondan keskin bir biçimde ayrıldı. Klimt’in figürleri altın süslemelerin içinde yumuşak ve rüya gibidir. Schiele’nin figürleri ise boş bir zeminde, çıplak, zayıf, köşeli ve gergin durur. Eller pençe gibi kıvrılır, eklemler kırmızıya boyanır, ten hastalıklı yeşil ve sarı tonlara bürünür. Bu bedenler güzellik için değil, içteki gerginliği, arzuyu, korkuyu ve yalnızlığı dışa vurmak için çarpıtılmıştır. Dışavurumculuğun özü budur.
Schiele’nin çizgisi, sanat tarihinin en güçlü çizgilerinden biri sayılır. Kurşun kalemle tek seferde, hiç silmeden çizer, sonra guaş ve suluboyayla hızla renklendirirdi. Ömrü boyunca yaklaşık 300 tablo ve 3.000’i aşkın çizim yaptı.
Neulengbach: 24 gün hapis
1911’de Schiele, sevgilisi ve modeli Wally Neuzil ile birlikte, annesinin memleketi olan Český Krumlov’a yerleşti. Ama kasaba halkı, evlenmeden birlikte yaşayan çifte ve Schiele’nin bahçede çıplak model çizmesine tepki gösterdi. Çift kasabadan ayrılmak zorunda kaldı. Viyana yakınlarındaki küçük Neulengbach’a taşındılar.
Nisan 1912’de Schiele, evden kaçıp onlara sığınan 13 yaşındaki bir kızı kaçırmak ve baştan çıkarmakla suçlanarak tutuklandı. Bu ağır suçlamalar mahkemede düşürüldü. Ancak polis, atölyesinde buldukları yüzlerce erotik çizimi “ahlak dışı” saydı. Schiele, bu çizimleri çocukların görebileceği bir yerde bulundurmaktan suçlu bulundu. Yargılama sırasında hâkim, el konulan çizimlerden birini mahkeme salonunda bir mumla yaktı. Schiele toplam 24 gün hapis yattı. Hapishanedeyken yaptığı suluboyaların birine şunu yazdı: “Sanatçıyı engellemek bir suçtur, filizlenen hayatı öldürmektir.”
Savaş, evlilik ve 1918
1915’te Schiele, Wally’yi terk ederek orta sınıf bir aileden gelen Edith Harms ile evlendi. Evlendikten üç gün sonra I. Dünya Savaşı için askere alındı. Cephede değil, Prag ve Viyana çevresindeki kamplarda ve depolarda görev yaptı ve çizmeyi sürdürdü. Wally ise savaşta hemşire olarak gönüllü oldu ve 1917’de cephede kızıldan öldü.
1918, Schiele’nin zafer yılı oldu. Viyana Secession’ın 49. sergisinin ana sanatçısıydı ve eserlerinin çoğu satıldı. Şubat’ta Klimt öldü. Schiele, Avusturya’nın önde gelen ressamı olarak onun yerini almaya hazırlanıyordu. Ekim’de İspanyol gribi salgını Viyana’yı vurdu. Altı aylık hamile olan Edith, 28 Ekim’de öldü. Schiele onun son saatlerinde birkaç çizimini yaptı. Üç gün sonra, 31 Ekim 1918’de, o da aynı hastalıktan, 28 yaşında öldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Egon Schiele bölümü
Schiele bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 2 derlemesinin kapanış bölümüdür. Bölümün diyaloğu:
İbrahim Selim: “Adamın çizdiği figürlerin hepsi sanki üç gündür aç kalmış gibi hocam!”
Burak Yiğit Aydın: “Schiele burjuva güzellik anlayışını yıktı İbrahim. İnsanın içindeki tekinsizliği ve arzuyu derisinin altından çıkardı.”
Schiele’nin bu derlemede Kusama, Warhol, Basquiat, Haring ve Banksy gibi 20. yüzyılın ikinci yarısının sanatçılarıyla aynı yerde bulunması ilk bakışta tuhaf görünebilir. Ama derlemenin başlığı olan “ham dışavurum” düşünüldüğünde anlamlı. Schiele, sokak sanatçılarından 70 yıl önce, kabul görmüş güzellik ve ahlak kurallarına karşı sert, ham ve doğrudan bir sanat yaptı.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- “Ahlaksızlık suçlamasıyla hapis yattı” ifadesi: Doğru, ama ayrıntıları önemli. Schiele’ye yöneltilen en ağır suçlamalar düşürüldü. Mahkûmiyet, erotik çizimleri çocukların erişebileceği bir yerde bulundurmaktan verildi. Schiele’nin çocuk modellerle çalışması ve çizimlerindeki genç modellerin yaşı, bugün de sanat tarihçileri arasında tartışılan, rahatsız edici bir konudur.
- Schiele ve Nazi yağması: Schiele’nin eserleri Naziler tarafından “yozlaşmış sanat” ilan edildi ve Yahudi koleksiyonerlerden pek çok eserine el konuldu. Wally’nin Portresi, New York’ta yıllarca süren bir iade davasının konusu oldu ve 2010’da milyonlarca dolarlık bir anlaşmayla Viyana’daki Leopold Müzesi’ne döndü.
Schiele eserleri nerede görülür?
- Leopold Müzesi, Viyana: Dünyanın en büyük Schiele koleksiyonu; Fener Çiçekli Otoportre ve Wally’nin Portresi.
- Belvedere, Viyana: Ölüm ve Kız, Aile ve Edith Schiele’nin Portresi.
- Albertina, Viyana: Çizim ve suluboya koleksiyonu.
- Egon Schiele Sanat Merkezi, Český Krumlov.
Dışavurumculuğun Norveçli öncüsü için Edvard Munch yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Egon Schiele kimdir?
Egon Schiele (1890–1918), insan bedenini çarpık, kemikli ve sinirli bir çizgiyle resmeden, Viyana dışavurumculuğunun en önemli ismi olan Avusturyalı ressamdır.
Egon Schiele neden hapse girdi?
1912’de Neulengbach’ta tutuklandı. Ağır suçlamalar düşürüldü, ancak erotik çizimlerini çocukların görebileceği bir yerde bulundurmaktan suçlu bulundu ve toplam 24 gün hapis yattı.
Egon Schiele ve Klimt arasında nasıl bir ilişki vardı?
Klimt, genç Schiele’yi himaye etti, çizimlerini satın aldı ve onu modeller ve koleksiyonerlerle tanıştırdı. Schiele de Klimt’e derin bir saygı duydu. İkisi 1918’de, aynı yıl öldü.
Egon Schiele neden öldü?
Schiele, 31 Ekim 1918’de İspanyol gribinden, hamile eşi Edith’in aynı hastalıktan ölümünden üç gün sonra 28 yaşında öldü.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Schiele bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 2 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Egon Schiele, Fener Çiçekli Otoportre, 1912, Leopold Müzesi, Viyana. Kamu malı, Wikimedia Commons.
