Kısa cevap: Gustav Klimt (1862–1918), Avusturyalı ressam ve 1897’de kurulan Viyana Secession (Ayrılık) hareketinin ilk başkanıdır. Altın varak, Bizans mozaiklerinden esinlenen süslemeler ve erotik kadın figürleriyle tanınır. Viyana Üniversitesi için yaptığı tavan resimleri, tıbbı ve hukuku karanlık ve çaresiz göstermesi ve çıplaklık nedeniyle büyük bir skandala dönüştü. 1907–1908’de yaptığı Öpücük, Avusturya’nın en tanınan tablosudur. Adele Bloch-Bauer’in Portresi I, yani “Altın Kadın”, Nazilerin el koyduğu ve 2006’da mirasçısına iade edilen en ünlü eserlerden biridir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonunda Burak Yiğit Aydın, Klimt’in altın dönemini tek cümleyle özetliyor: Ravenna’da Bizans mozaiklerini görüyor ve “Ben bunu Viyana sosyetesine satarım” diyor. Bu yazıda Klimt’in hayatını, eserlerini ve bölümden notları bulacaksınız.
Altın işçisinin oğlu
Klimt 14 Temmuz 1862’de Viyana yakınlarında, yoksul bir ailede doğdu. Babası bir altın oymacısıydı. Klimt’in altına tutkusunun kökünü bu atölyede arayan biyografiler çoktur. Viyana Uygulamalı Sanatlar Okulu’nda okudu. Kardeşi Ernst ve arkadaşı Franz Matsch ile kurduğu ekip, 1880’lerde Viyana’nın yeni yapılan görkemli binalarına, örneğin Burgtheater’ın merdivenlerine ve Sanat Tarihi Müzesi’nin duvarlarına akademik tarzda süsleme resimleri yaptı. Klimt genç yaşta başarılı ve ödüllü bir “resmî” ressamdı.
Viyana Secession: “Çağa sanatını, sanata özgürlüğünü”
1897’de Klimt ve bir grup genç sanatçı, muhafazakâr Viyana Sanatçılar Birliği’nden ayrılarak Viyana Secession’ı kurdu. Klimt ilk başkan oldu. Grubun mimar Joseph Maria Olbrich’e yaptırdığı sergi binasının girişinde “Çağa sanatını, sanata özgürlüğünü” yazar. Binanın tepesindeki yaldızlı defne yaprağı kubbeye Viyanalılar “altın lahana” lakabını taktı. Secession; resmi, mimariyi, mobilyayı ve grafik tasarımı bir bütün olarak gören, Avrupa’nın Art Nouveau dalgasının Viyana’daki koluydu. 1902’de Beethoven’a adanan sergi için yaptığı Beethoven Frizi hâlâ binanın bodrumunda görülebilir.
Fakülte Resimleri skandalı
1894’te Viyana Üniversitesi, büyük salonunun tavanı için Klimt’e Felsefe, Tıp ve Hukuk konulu üç dev pano ısmarladı. Beklenen, bilimin ışığının karanlığı yendiği zafer sahneleriydi. Klimt ise bambaşka bir şey yaptı. Felsefe’de çıplak bedenler kozmik bir boşlukta anlamsızca sürüklenir. Tıp’ta ölüm, hastalık ve çıplak bedenlerden oluşan bir nehir vardır; Sağlık tanrıçası izleyiciye sırtını dönmüş gibidir. Hukuk’ta ise yaşlı, çıplak bir suçlu dev bir ahtapotun kollarında cezasını bekler.
1900’de Felsefe sergilendiğinde 87 profesör panonun reddedilmesi için dilekçe imzaladı. Tıp sergilenince mesele parlamentoya taşındı ve meclise soru önergesi verildi. Klimt 1905’te sözleşmeyi feshetti, aldığı parayı geri ödedi ve panoları geri aldı. “Sansürden bıktım” dedi ve bir daha devletten sipariş almadı. Üç pano da trajik bir sonla karşılaştı: Mayıs 1945’te, korunmak için götürüldükleri Immendorf Şatosu’nda geri çekilen SS birlikleri şatoyu ateşe verdi ve eserler yandı. Bugün yalnızca siyah beyaz fotoğrafları var.
Altın dönem ve Öpücük
1903’te Klimt, İtalya’nın Ravenna kentinde San Vitale Bazilikası’ndaki 6. yüzyıl Bizans mozaiklerini gördü. İmparator Justinianus ile İmparatoriçe Theodora’nın altın zemin üzerindeki görkemli figürleri onu derinden etkiledi. Sonraki yıllar, “Altın Dönem” denen evresi oldu. Bu dönemde gerçek altın ve gümüş varak, geometrik ve organik desenler, mozaik gibi süslemeler yağlı boyayla birleşti.
Öpücük (1907–1908) bu dönemin zirvesidir. Çiçeklerle dolu bir uçurum kenarında, altın bir giysinin içinde kucaklaşan bir çift görülür. Erkeğin giysisi siyah beyaz dikdörtgenlerle, kadınınki renkli dairelerle ve çiçeklerle süslüdür. İki figür neredeyse tek bir altın kütleye dönüşür. Yalnızca yüzler, eller ve ayaklar gerçekçidir. Tablo daha sergilenirken Avusturya devleti tarafından satın alındı ve bugün Viyana’daki Belvedere Sarayı’ndadır.
Aynı dönemin diğer başyapıtı Adele Bloch-Bauer’in Portresi I’dir (1907). Yahudi bir sanayicinin eşini gösteren tabloya 1938’de Naziler el koydu. Uzun bir hukuk mücadelesinden sonra, 2006’da Adele’in yeğeni Maria Altmann’a iade edildi. Aynı yıl 135 milyon dolara satıldı. Hikâye, 2015’te Altın Kadın (Woman in Gold) filmine konu oldu. Tablo bugün New York’taki Neue Galerie’de.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Gustav Klimt bölümü
Klimt bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 1 derlemesinde yer alıyor. Bölümün en çok alıntılanan diyaloğu:
İbrahim Selim: “Hocam adam altın varakları basmış, her yer parıl parıl!”
Burak Yiğit Aydın: “Klimt parayı çok sevdi İbrahim. Bizans mozaiklerini gördü Ravenna’da, ‘Ben bunu Viyana sosyetesine satarım’ dedi ve servet yaptı!”
Bölümde Klimt, “kedileriyle kimono giyerek atölyesinde dolaşan” bir figür olarak anlatılıyor. Yiğit Hoca’nın yorumu, Klimt’in burjuva Viyana ile ilişkisindeki ikiyüzlülüğü de açıyor. Aynı burjuvazi, onun erotik çizimlerini skandal sayarken eşlerinin altın kaplı portrelerini yaptırmak için sıraya giriyordu.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Kimono ve kediler: Klimt atölyesinde yere kadar uzanan, mavi, kaftana benzer bir önlük giyerdi. Fotoğraflarında bu giysi açıkça görülür. Atölyesinin bahçesinde gezinen kedileri de vardı. “Çıplak kimono” anlatımı bu fotoğraflardan doğan popüler bir abartıdır. Önlüğün altında genellikle başka bir şey giymediği ise çağdaşlarının anılarında geçer.
- “Viyana sosyetesine satarım” sözü: Bu Klimt’in sözü değil, Yiğit Hoca’nın esprili özetidir. Ama altın dönem portrelerinin Viyana’nın zengin, çoğunlukla Yahudi sanayici ailelerinin siparişleri olduğu ve Klimt’e büyük kazanç sağladığı doğrudur.
- Meclis tartışması: Doğru. Fakülte Resimleri, Avusturya Meclisi’nde soru önergesine konu oldu.
Klimt’in himaye ettiği genç dâhi için Egon Schiele yazımıza bakabilirsiniz. Klimt, Schiele’yi model ve koleksiyonerlerle tanıştırmıştı. İkisi 1918’de, aynı yıl öldü.
Klimt eserleri nerede görülür?
- Belvedere Sarayı, Viyana: Öpücük ve dünyanın en büyük Klimt koleksiyonu.
- Secession Binası, Viyana: Beethoven Frizi.
- Leopold Müzesi, Viyana: Ölüm ve Hayat.
- Neue Galerie, New York: Adele Bloch-Bauer’in Portresi I.
Sıkça sorulan sorular
Gustav Klimt kimdir?
Gustav Klimt (1862–1918), Viyana Secession’ın kurucusu, altın varaklı “altın dönem” tabloları ve Öpücük ile tanınan Avusturyalı ressamdır.
Öpücük tablosu nerede?
Öpücük (1907–1908), Viyana’daki Belvedere Sarayı’nın Üst Belvedere bölümünde sergilenmektedir.
Viyana Secession nedir?
Viyana Secession, 1897’de Klimt ve arkadaşlarının muhafazakâr sanat kurumlarından ayrılarak kurduğu ve resmi, mimariyi ve tasarımı birleştiren modern sanat hareketidir.
Klimt’in Fakülte Resimleri neden skandal oldu?
Viyana Üniversitesi için yapılan Felsefe, Tıp ve Hukuk panoları, bilimi zafer yerine çaresizlik ve karanlık içinde göstermesi ve çıplaklık nedeniyle profesörlerin ve politikacıların tepkisini çekti. Eserler 1945’te bir yangında yok oldu.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Klimt bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 1 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Gustav Klimt, Öpücük, 1907–1908, Belvedere, Viyana. Kamu malı, Wikimedia Commons.
