Kısa cevap: Amedeo Modigliani (1884–1920), İtalyan asıllı ressam ve heykeltıraştır. Hayatının büyük kısmını Paris’in Montmartre ve Montparnasse semtlerinde geçirdi. Uzun boyunlu, eğimli omuzlu, badem gözlü figürlerden oluşan portreleri ve yatar çıplakları, hemen tanınan bir üslup yarattı. Portrelerinin çoğunda gözler, göz bebeği olmadan, düz renk lekeleri olarak resmedilmiştir. Yaşadığı sürece yoksul kaldı. Tek kişisel sergisi, 1917’de vitrinde görülen çıplak tablolar yüzünden polis tarafından kapatıldı. 1920’de 35 yaşında tüberküloz menenjitinden öldü. Ertesi gün, onun çocuğuna hamile olan sevgilisi Jeanne Hébuterne kendini pencereden atarak hayatına son verdi. 2015’te Yatan Çıplak tablosu 170,4 milyon dolara satıldı.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Modigliani bölümünde İbrahim Selim, herkesin aklına takılan soruyu soruyor: “Göz bebeklerini niye çizmiyordu bu adam?” Burak Yiğit Aydın’ın cevabı, Modigliani’ye atfedilen en romantik sözlerden biri.
Livorno’dan Paris’e
Amedeo Modigliani, 12 Temmuz 1884’te İtalya’nın Livorno kentinde, Sefarad Yahudisi bir ailede doğdu. Doğduğu gün babasının işleri iflas etmiş, alacaklılar eve gelmişti. Bir rivayete göre aile, en değerli eşyalarını, doğum yapan annenin yatağının üzerine yığarak kurtardı. Çünkü o dönemin yasasına göre doğum yapan kadının yatağına el konulamıyordu.
Çocukluğunda zatürre, tifo ve tüberküloz geçirdi. Hastalık, ömrü boyunca peşini bırakmadı. Floransa ve Venedik’te resim okudu, İtalyan Rönesansı’nın ustalarını, özellikle Botticelli’nin zarif ve uzun figürlerini inceledi. Bkz. Botticelli. 1906’da, 21 yaşında Paris’e taşındı.
Heykelden resme
Modigliani kendini önce bir heykeltıraş olarak gördü. 1909–1914 arasında Romanyalı heykeltıraş Constantin Brâncuși’nin etkisiyle, taşı doğrudan yontarak uzun, ince yüzlü, badem gözlü başlar yaptı. Bu başlar, Afrika maskelerinden ve antik Yunan heykellerinden esinlenmişti. Ama taş pahalıydı, taş tozu da ciğerlerine zarar veriyordu. Modigliani heykeli bırakıp resme döndü. Heykellerindeki biçimler, portrelerinin temelini oluşturdu: uzun boyunlar, oval yüzler, ince burunlar ve küçük ağızlar.
Montparnasse’ın prensi
Modigliani yakışıklı, kültürlü ve karizmatik biriydi. İtalyan ve Fransız şairlerden ezbere şiirler okurdu. Ama aynı zamanda aşırı alkol ve haşhaş kullanıyor, sürekli parasız kalıyordu. Kafelerde bir kadeh içki karşılığında müşterilerin portresini çizdiği anlatılır. Picasso, Chaim Soutine, Maurice Utrillo ve Brâncuși ile birlikte, “Paris Okulu” denen göçmen sanatçılar topluluğunun en bilinen yüzlerinden oldu.
Polonyalı şair ve sanat simsarı Léopold Zborowski onu destekledi ve ona çalışması için kendi dairesinde yer ayırdı. Modigliani’nin yatar çıplaklarının çoğu bu dairede yapıldı.
Polisin bastığı sergi
Aralık 1917’de Paris’teki Berthe Weill Galerisi, Modigliani’nin hayatındaki tek kişisel sergiyi açtı. Galerinin vitrinine konan çıplak tablolardan biri, karşıdaki karakolun dikkatini çekti. Komiser, vitrindeki çıplakların, özellikle de vücut tüylerinin görünmesinin ahlaka aykırı olduğunu söyleyip tabloların kaldırılmasını emretti. Sergi aynı gün fiilen kapandı. Modigliani’nin yaşarken sattığı tablolar ise çok ucuza satılmıştı.
Jeanne Hébuterne ve son
1917’de Modigliani, 19 yaşındaki resim öğrencisi Jeanne Hébuterne ile tanıştı. Jeanne’nin Katolik ailesi, yoksul, Yahudi ve alkolik bir ressamla ilişkisine şiddetle karşı çıktı. Çift 1918’de bir kız çocuğu sahibi oldu. Jeanne, Modigliani’nin en çok resmettiği modeli oldu. Onu da uzun boynu ve göz bebeği olmayan gözleriyle resmetti.
Ocak 1920’de Modigliani ağır hastalandı. 24 Ocak’ta, 35 yaşında, tüberküloz menenjitinden öldü. Ertesi gün, ikinci çocuklarına sekiz aylık hamile olan Jeanne, ailesinin evinin beşinci katından kendini atarak yaşamına son verdi. Jeanne’nin ailesi uzun süre ikisinin yan yana gömülmesine izin vermedi. Ancak 1930’da Paris’teki Père Lachaise Mezarlığı’nda aynı mezara konabildiler.
Amedeo Modigliani eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Modigliani bölümü
Modigliani bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 7 derlemesinde yer alıyor. Bölümün en çok paylaşılan diyaloğu:
İbrahim Selim: “Göz bebeklerini niye çizmiyordu bu adam?”
Burak Yiğit Aydın: “‘Ruhunu tanıdığım zaman göz bebeklerini çizeceğim’ diyordu. Tek bir sergisi oldu, onu da ahlak polisi bastı.”
Modigliani, programın 1. sezon finalini oluşturan Part 7’deki “bohem ve trajedi” temasının en saf örneği. Yaşarken neredeyse hiç satamayan, ölümünden kısa süre sonra fiyatları uçan bir ressam. Bu hikâye, programın adının neden bu olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Göz bebekleri sözü: “Ruhunu tanıdığımda gözlerini çizeceğim” sözü, Modigliani’nin Jeanne’ye ya da başka bir modeline söylediği olarak aktarılır. Kaynakları anı kitaplarıdır, yani birebir doğruluğu kesin değildir. Ayrıca Modigliani’nin bazı portrelerinde, Jeanne’nin bazı portreleri dahil, göz bebekleri çizilidir. Yani “hiç çizmedi” değil, “çoğu zaman çizmedi” demek daha doğru.
- Ahlak polisi: Doğru. Sergiyi kapattıran, galerinin karşısındaki karakolun komiseriydi. O dönem çıplak figürlerin vücut tüylerinin gösterilmesi akademik geleneğe ve ahlak anlayışına aykırı sayılıyordu.
- Sahte Modigliani’ler: Modigliani’nin hızla değer kazanması, sahte eser piyasasını da büyüttü. 2017’de İtalya’nın Cenova kentinde düzenlenen bir sergide, gösterilen 21 eserden 20’sinin sahte olduğu anlaşıldı ve sergi kapatıldı.
Modigliani eserleri nerede görülür?
- Musée de l’Orangerie ve Centre Pompidou, Paris.
- MoMA ve Metropolitan Museum of Art, New York.
- Tate Modern, Londra ve Lille Métropole Modern Sanat Müzesi.
- Père Lachaise Mezarlığı, Paris: Modigliani ile Jeanne Hébuterne’in ortak mezarı.
Sıkça sorulan sorular
Modigliani kimdir?
Amedeo Modigliani (1884–1920), uzun boyunlu, badem gözlü portreleri ve yatar çıplaklarıyla tanınan, Paris’te yaşamış İtalyan ressam ve heykeltıraştır.
Modigliani neden göz bebeği çizmedi?
Modigliani’ye atfedilen bir söze göre, bir insanın ruhunu tanıdığında onun göz bebeklerini çizeceğini söylemiştir. Göz bebeği olmayan gözler, figürlere içe dönük, maske gibi bir ifade verir.
Jeanne Hébuterne kimdir?
Jeanne Hébuterne (1898–1920), Modigliani’nin sevgilisi, kızının annesi ve en çok resmettiği modeldir. Kendisi de ressamdı. Modigliani’nin ölümünden bir gün sonra hamileyken intihar etti.
Modigliani neden öldü?
Modigliani, 24 Ocak 1920’de Paris’te, 35 yaşında tüberküloz menenjitinden öldü. Alkol ve yoksulluk sağlığını iyice bozmuştu.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Modigliani bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 7 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Amedeo Modigliani, Kırmızı Şallı Jeanne Hébuterne, 1917. Kamu malı. Görsel: WikiArt.
