Kısa cevap: Vincent van Gogh, 23 Aralık 1888 gecesi Arles’da, ressam Paul Gauguin ile şiddetli bir tartışmanın ardından sol kulağını bir usturayla kesti. Kulağı kâğıda sarıp yakındaki bir genelevde temizlikçi olarak çalışan genç bir kadına, Gabrielle Berlatier’ye verdi. Bunu neden yaptığı kesin olarak bilinmiyor. Gauguin’in ayrılacağı korkusu, kardeşi Theo’nun nişan haberi, alkol ve o dönem teşhis konmamış bir ruhsal hastalık en sık öne sürülen nedenlerdir. Ertesi yıl kendi isteğiyle girdiği Saint-Rémy akıl hastanesinde, en ünlü tablosu Yıldızlı Gece’yi yaptı.
Van Gogh’un hayatı ve sanatına genel bir bakış için Vincent van Gogh’un hayatı ve sanatı yazımızı okuyabilirsiniz. Bu yazı, ressamın hayatının en çok merak edilen bölümüne odaklanıyor: Arles’daki kriz, kulak meselesi ve kardeşi Theo. Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonunu açan Van Gogh bölümünde İbrahim Selim bu hikâye için “Bu romantizm değil, doğrudan adli vaka!” diyor. Burak Yiğit Aydın ise asıl kahramanın Theo olduğunu söylüyor.
Arles ve Sarı Ev
Van Gogh, Şubat 1888’de Paris’ten Güney Fransa’daki Arles’a taşındı. Paris’te tanıdığı Japon baskılarının parlak renklerini ve berrak ışığını güneyde bulacağını umuyordu. Japon baskılarının Avrupa’ya etkisini Hokusai yazımızda anlattık. Mayıs’ta kentteki Lamartine Meydanı’nda dört odalı sarı bir ev kiraladı. Hayali, burayı “Güneyin Atölyesi” adını verdiği bir sanatçı kolonisine dönüştürmekti.
Koloninin ilk ve tek konuğu Paul Gauguin oldu. Gauguin’in yol ve kira masraflarını, Gauguin’in resimlerini satmayı da üstlenen kardeşi Theo karşıladı. Gauguin 23 Ekim 1888’de geldi. Van Gogh onu karşılamak için odasını Ayçiçekleri tablolarıyla süsledi. İki ressam iki ay boyunca birlikte çalıştı, ama karakterleri ve sanat anlayışları çatıştı. Van Gogh doğadan, Gauguin ise hafızadan ve hayal gücünden resim yapmayı savunuyordu. Kavgalar sıklaştı, Gauguin ayrılmaktan söz etmeye başladı.
23 Aralık 1888 gecesi
O gece ne olduğuna dair bildiklerimizin önemli bir kısmı, yıllar sonra yazdığı anılarında kendini aklama eğiliminde olan Gauguin’den gelir. Gauguin’e göre Van Gogh sokakta elinde ustura ile onu takip etti, sonra eve dönüp sol kulağını kesti. Kanamayı durdurmaya çalıştıktan sonra kulağı bir gazete kâğıdına sarıp genelevin kapısına götürdü ve orada çalışan genç bir kadına verdi. Ertesi sabah polis onu yatağında baygın buldu.
Uzun süre kulağın yalnızca bir kısmını, belki de kulak memesini kestiği düşünüldü. 2016’da araştırmacı Bernadette Murphy, Van Gogh’u tedavi eden doktor Félix Rey’in çizdiği bir krokiyi buldu. Kroki, kulağın neredeyse tamamının kesildiğini gösteriyordu. Murphy, kulağın verildiği kadının da sanıldığı gibi “Rachel” adlı bir fahişe değil, genelevde temizlikçi olarak çalışan Gabrielle Berlatier olduğunu ortaya koydu. Gabrielle bir köpek ısırığı nedeniyle pahalı bir tedavi görmüştü. Van Gogh’un bu “hediyeyi” onun yarasına bir karşılık olarak düşünmüş olabileceği de öne sürülüyor.
Krizin nedenleri üzerine pek çok teori var. Bunlar arasında Gauguin’in gideceği korkusu, aynı günlerde gelen ve Theo’nun evleneceğini bildiren mektup, absint ve alkol tüketimi, yetersiz beslenme ve epilepsi, bipolar bozukluk ya da başka bir psikiyatrik rahatsızlık sayılabilir. Kesin bir teşhis konamıyor. Gauguin ertesi gün Paris’e döndü ve iki ressam bir daha yüz yüze görüşmedi.
Saint-Rémy ve Yıldızlı Gece
Arles’da tekrarlayan krizler ve komşuların imzaladığı bir dilekçe yüzünden Van Gogh, Mayıs 1889’da kendi isteğiyle Saint-Rémy-de-Provence’taki Saint-Paul-de-Mausole akıl hastanesine yattı. Kendisine yatak odası ve ayrı bir atölye odası verildi. Bir yıl içinde yaklaşık 150 tablo yaptı.
Yıldızlı Gece, Haziran 1889’da yapıldı. Van Gogh Theo’ya yazdığı mektupta, şafaktan önce penceresinden sabah yıldızını, yani Venüs’ü çok uzun süre izlediğini anlatır. Tablo bir yerinde gözlem, bir yerinde hayal gücüdür. Yatak odasının parmaklıklı penceresinden görülen manzara buydu, ama köy ve kilise kulesi hafızadan eklendi. Gökyüzündeki girdaplar, öne doğru alev gibi yükselen servi ağacı ve hilal biçimindeki ay, tabloyu bir manzaradan çok bir ruh hâline dönüştürür. Van Gogh’un mektuplarından, tabloya kendisinin pek önem vermediği anlaşılır. Eser bugün New York’taki MoMA’dadır.
Theo: sanat tarihinin en cefakâr kardeşi
Theo van Gogh (1857–1891), Paris’te bir sanat galerisinde çalışan başarılı bir sanat satıcısıydı. On yıl boyunca ağabeyine düzenli olarak para gönderdi, boya ve tuval aldı. İki kardeş arasındaki 600’ü aşkın mektup, sanat tarihinin en değerli belgeleri arasındadır. Van Gogh’un düşüncelerini, renk teorilerini ve ruh hâlini bu mektuplardan öğreniyoruz.
Van Gogh, 27 Temmuz 1890’da Auvers-sur-Oise’da göğsünden vuruldu ve iki gün sonra Theo’nun kolları arasında öldü. Yaygın kabul gören görüş intihar olduğu yönündedir, ama bazı araştırmacılar bir kaza ya da başkasının açtığı ateş ihtimalini de tartışır. Theo ise ağabeyinden yalnızca altı ay sonra, Ocak 1891’de öldü. İki kardeş bugün Auvers mezarlığında yan yana yatıyor.
Vincent van Gogh eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Van Gogh bölümü
Van Gogh, programın 1. sezonunu açan sanatçılardan biri. Bölüm İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 1 derlemesinin ilk bölümüdür. Kulak meselesine İbrahim Selim’in tepkisi bölümün tonunu belirliyor:
İbrahim Selim: “Kulağını kesip kadına götürmüş adam ya! Hocam bu romantizm değil, doğrudan adli vaka!”
Burak Yiğit Aydın: “Theo olmasa Van Gogh açlıktan ölürdü İbrahim. Sanat tarihinin en cefakâr kardeşi Theo’dur, resimleri o sakladı!”
İbrahim Selim’in tepkisi, programın sık sık dönüp sorguladığı bir şeyi yakalıyor: Sanatçının acısının romantik bir efsaneye dönüştürülmesi. Van Gogh’un kulağı yüz yılı aşkın süredir kartpostallarda ve popüler kültürde bir “deha ve delilik” simgesi olarak dolaşıyor. Oysa ortada, yardım bulamayan hasta bir insan var.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Yaşarken tek bir tablo mu sattı? Bu, Van Gogh efsanesinin en bilinen parçası. Kesin olarak belgelenen satış, 1890’da Brüksel’de 400 franka satılan Kırmızı Bağ’dır. Ancak araştırmacılar onun bazı desenlerini ve küçük işlerini de sattığını ya da takas ettiğini gösteriyor. “Tek tablo” doğru sayılabilir, “hiçbir şey satamadı” ise abartıdır.
- Resimleri Theo mu sakladı? Kısmen. Van Gogh tablolarını Theo’ya gönderiyordu, yani eserler gerçekten onun evinde birikti. Ama Theo da altı ay sonra öldü. Van Gogh’u dünyaya tanıtan asıl kişi, Theo’nun eşi Jo van Gogh-Bonger’dir. Jo yüzlerce tabloyu korudu, sergiler düzenledi ve mektupları 1914’te yayımlayarak efsaneyi başlattı. Sanat tarihinin kadri bilinmeyen kahramanlarından biri de odur.
- Kulağı bir “genelev çalışanına” mı verdi? Evet, ama 2016’daki araştırmaya göre kadın bir seks işçisi değil, genelevde temizlik yapan Gabrielle Berlatier’ydi.
Van Gogh eserleri nerede görülür?
- Van Gogh Müzesi, Amsterdam: Jo van Gogh-Bonger’in ailesinden gelen koleksiyon sayesinde dünyanın en büyük Van Gogh koleksiyonu.
- Kröller-Müller Müzesi, Otterlo (Hollanda): İkinci büyük koleksiyon.
- MoMA, New York: Yıldızlı Gece.
- Saint-Paul-de-Mausole, Saint-Rémy: Van Gogh’un kaldığı oda ziyaret edilebilir.
Sıkça sorulan sorular
Van Gogh kulağını neden kesti?
Kesin neden bilinmiyor. 23 Aralık 1888’de Gauguin ile yaşadığı tartışmanın ardından, büyük olasılıkla ağır bir ruhsal kriz sırasında kesti. Gauguin’in ayrılma korkusu, Theo’nun evlilik haberi ve alkol tetikleyiciler arasında sayılır.
Van Gogh kulağını kime verdi?
Arles’daki bir genelevde temizlikçi olarak çalışan Gabrielle Berlatier adlı genç bir kadına verdi.
Yıldızlı Gece nerede yapıldı?
Haziran 1889’da, Van Gogh’un kaldığı Saint-Rémy-de-Provence’taki akıl hastanesinde, odasının penceresinden görülen manzaradan ve hafızasından yararlanarak yapıldı.
Theo van Gogh kimdir?
Theo van Gogh, Vincent’ın küçük kardeşi ve Paris’te çalışan bir sanat satıcısıdır. Ağabeyini yıllarca maddi ve manevi olarak destekledi. Aralarındaki mektuplar Van Gogh’u anlamanın temel kaynağıdır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Van Gogh bölümü hangisi?
Van Gogh, programın 1. sezonunda İbrahim Selim’in kanalında yayınlanan bölümlerden biridir ve programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 1 derlemesinin ilk sanatçısıdır.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Vincent van Gogh, Yıldızlı Gece, 1889, Museum of Modern Art, New York. Kamu malı, Wikimedia Commons.
