Kısa cevap: Sürdürülebilir sanat, çevresel sorunları konu alan, doğaya zarar vermeyen malzeme ve yöntemler kullanan ya da doğrudan ekolojik onarıma katkıda bulunan sanat pratiklerini kapsar. Olafur Eliasson’un Grönland buzlarını kent meydanlarında erimeye bıraktığı Ice Watch, Agnes Denes’in Manhattan’da ektiği Wheatfield, Mel Chin’in kirli toprağı bitkilerle temizlediği Revival Field ve okyanus plastiğinden yapılan Brugge balinası bu alanın en bilinen örnekleridir.

Sürdürülebilir sanat nedir?

Sürdürülebilir ya da ekolojik sanat tek bir akım değil, farklı yaklaşımları bir araya getiren geniş bir alandır. Bu yaklaşımlar üç başlıkta toplanabilir:

  • Farkındalık yaratan sanat: İklim krizi, kirlilik ve biyolojik çeşitlilik kaybı gibi sorunları izleyicinin doğrudan deneyimleyebileceği biçimde görünür kılar.
  • Malzemeyle düşünen sanat: Atık, geri dönüştürülmüş ya da doğal malzemeler kullanarak tüketim kültürünü sorgular.
  • Onarıcı sanat: Bir alanı temizlemeyi, ağaçlandırmayı ya da bir ekosistemi iyileştirmeyi eserin kendisi hâline getirir.

Bu alanın kökleri 1960’ların sonunda doğan land art (arazi sanatı) hareketine uzanır. Ormanla ve doğayla çalışan sanatçıları orman ve doğa sanatı yazımızda ele aldık.

Farkındalık yaratan eserler

Olafur Eliasson ve Minik Rosing, Ice Watch (2014–2018)

Danimarkalı-İzlandalı sanatçı Olafur Eliasson ve jeolog Minik Rosing, Grönland’daki buzullardan kopmuş dev buz kütlelerini Kopenhag’da (2014), Paris’te BM İklim Konferansı (COP21) sırasında (2015) ve Londra’da (2018) kent meydanlarına yerleştirdi. Ziyaretçiler buzlara dokunarak, kulaklarını dayayarak içlerinde binlerce yıldır hapsolmuş havanın çıkardığı sesi dinleyerek erimeyi doğrudan deneyimledi. İklim verileri soyut kalırken, gözünüzün önünde eriyen bir buz kütlesi kriz hakkında bambaşka bir şey söyler.

Brugge’nin plastik balinası (2018)

Bu yazının kapak görselinde görülen balina heykeli, 2018 Brugge Trienali için New York merkezli StudioKCA tarafından tasarlandı. Skyscraper adı verilen yaklaşık 12 metrelik eser, Pasifik Okyanusu’ndan toplanan yaklaşık beş ton plastik atıktan yapıldı ve Brugge’nin kanallarından birinden yükselir gibi yerleştirildi. Eser, okyanuslardaki plastik kirliliğini bir kentin tarihî dokusunun ortasında görünür kıldı.

Malzemeyle düşünen sanatçılar

El Anatsui

Ganalı sanatçı El Anatsui, atılmış alüminyum içki şişesi kapaklarını bakır tellerle birbirine bağlayarak altın, kırmızı ve gümüş renklerde parıldayan dev duvar örtülerine dönüştürür. Bu eserler, tüketim, ticaret ve Batı Afrika’nın sömürge geçmişi üzerine katmanlı bir anlatı kurar. Sanatçının 2023’te Londra’daki Tate Modern’in Türbin Salonu için yaptığı Behind the Red Moon, bu tekniğin en büyük ölçekli uygulamalarındandır.

Washed Ashore

Amerikalı sanatçı Angela Haseltine Pozzi’nin 2010’da Oregon’da başlattığı Washed Ashore projesi, gönüllülerin sahillerden topladığı plastik atıklarla balık, deniz kaplumbağası ve fok gibi deniz canlılarının dev heykellerini üretir. Heykeller, malzemelerinin nereden geldiğini gösterdiği için kendi başına bir çevre eğitimi aracıdır.

Onarıcı sanat

Agnes Denes, Wheatfield – A Confrontation (1982)

Macar asıllı Amerikalı sanatçı Agnes Denes, Manhattan’ın güney ucundaki Battery Park dolgu alanında, Dünya Ticaret Merkezi’nin gölgesinde yaklaşık sekiz dönümlük bir buğday tarlası ekip hasat etti. Dünyanın en değerli arazilerinden birinde buğday yetiştirmek, gıda, toprak ve değer kavramlarını sorgulayan güçlü bir imge oldu.

Mel Chin, Revival Field (1991’den itibaren)

Amerikalı sanatçı Mel Chin, bilim insanlarıyla birlikte Minnesota’daki ağır metallerle kirlenmiş bir çöp sahasında, topraktaki metalleri bünyesinde biriktiren bitkiler yetiştirdi. “Fitoremediasyon” denen bu yöntemle toprak, bitkilerin hasat edilmesiyle yavaş yavaş temizlendi. Revival Field, sanat ile bilimin birlikte çalışarak somut bir çevresel onarım yapabileceğini gösteren öncü bir projedir.

Joseph Beuys, 7000 Meşe (1982–1987)

Kassel’deki documenta 7 sergisinde başlatılan bu projede, kentin dört bir yanına her biri bir bazalt sütunla eşleştirilmiş 7.000 meşe ağacı dikildi. Beuys bu işi “toplumsal heykel” kavramının bir örneği olarak tanımladı; ağaçlar bugün hâlâ Kassel sokaklarında büyümeye devam ediyor.

Sanat dünyasının kendi ayak izi

Sürdürülebilirlik yalnızca eserlerin konusu değil, sanat dünyasının işleyişiyle de ilgilidir. Eserlerin uçakla taşınması, uluslararası fuarlar ve bienaller için yapılan seyahatler ve tek kullanımlık sergi yapıları önemli bir karbon ayak izi yaratır. 2020’de Londra’da kurulan Gallery Climate Coalition gibi girişimler, galeri ve müzelerin emisyonlarını ölçmesini ve azaltmasını teşvik ediyor. Mekânların enerji kullanımını azaltan aydınlatma çözümlerini sürdürülebilir aydınlatma yazımızda ele aldık.

Sanatçılar için yeşil pratikler

  • Malzeme: Mümkün olduğunda geri dönüştürülmüş kâğıt, sertifikalı ahşap ve doğal pigmentler tercih edin; artan malzemeleri değerlendirin.
  • Kimyasallar: Terebentin gibi güçlü çözücüler yerine daha düşük uçuculuğa sahip ürünleri araştırın; boya artıklarını ve kirli suyu lavaboya dökmeyin, yerel atık kurallarına göre bertaraf edin.
  • Üretim ve paketleme: Yeniden kullanılabilir sandıklar ve ambalajlar kullanın, taşımayı planlarken hava yolu yerine kara ya da deniz yolunu değerlendirin.
  • Dijital araçlar: Eskiz ve prova aşamalarında dijital araçlar malzeme israfını azaltabilir; ancak dijital üretimin de enerji maliyeti olduğunu unutmayın.

Doğadan ilham alan tasarım ve mimarlık yaklaşımlarını biyomimikri ve biyofilik tasarım yazılarımızda bulabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Sürdürülebilir sanat nedir?

Sürdürülebilir sanat, çevresel sorunları konu alan, doğaya zarar vermeyen malzeme ve yöntemler kullanan ya da doğrudan ekolojik onarıma katkı sağlayan sanat pratiklerinin genel adıdır.

Geri dönüşüm malzemesiyle çalışan ünlü sanatçılar kimlerdir?

Atılmış şişe kapaklarıyla çalışan El Anatsui, sahillerden toplanan plastiklerle heykeller üreten Angela Haseltine Pozzi ve Brugge’nin plastik balinasını tasarlayan StudioKCA bilinen örneklerdir.

Ice Watch nedir?

Ice Watch, Olafur Eliasson ve Minik Rosing’in Grönland buzullarından kopan buz kütlelerini 2014–2018 yılları arasında Kopenhag, Paris ve Londra’daki meydanlarda erimeye bıraktığı, iklim krizine dikkat çeken bir yerleştirmedir.

Sanat çevreye nasıl katkı sağlayabilir?

Sanat, çevre sorunlarını görünür kılarak farkındalık yaratabilir; Mel Chin’in Revival Field’i gibi bilimle iş birliği yapan projeler ise kirlenmiş alanların doğrudan temizlenmesine katkıda bulunabilir.

Kapak fotoğrafı: Fabian Pulch / Unsplash