Kısa cevap: Orman ve doğa, sanatta önce resmin konusuydu; 19. yüzyılda Barbizon ressamları Fontainebleau ormanına, Ivan Şişkin Rus çam ormanlarına tuval taşıdı. 1960’ların sonunda ortaya çıkan land art (arazi sanatı) ile doğa malzemenin ve mekânın kendisi oldu: Andy Goldsworthy yapraklarla ve taşla, Giuseppe Penone ağaçların büyümesiyle, Agnes Denes ve Joseph Beuys ise binlerce ağaç dikerek çalıştı. Bugün İtalya’daki Arte Sella gibi orman sanat parkları bu geleneği yaşatıyor.
Resimde orman: konu olarak doğa
Avrupa resminde orman uzun süre bir arka plandı; azizlerin, avcıların ve mitolojik figürlerin geçtiği bir dekor. 19. yüzyılda bu değişti. Paris’in güneyindeki Fontainebleau ormanının kenarındaki Barbizon köyüne yerleşen ressamlar, 1830’lardan itibaren ağaçları, açıklıkları ve değişen ışığı başlı başına konu edindi. Aynı yıllarda İngiltere’de John Constable, Saman Arabası (1821) gibi tablolarında Suffolk kırsalının ağaçlarını, bulutlarını ve suyunu doğrudan gözleme dayanarak resmediyordu. Théodore Rousseau’nun öncülük ettiği Barbizon Okulu, açık havada eskiz yapma alışkanlığıyla izlenimcilere yol açtı.
Alman romantik ressam Caspar David Friedrich, ormanı duygusal ve siyasi bir mekân olarak kullandı. Ormandaki Avcı (1814) tablosunda karla kaplı, karanlık bir köknar ormanının önünde tek başına duran Fransız süvarisi, Napolyon işgaline karşı Alman topraklarının bir alegorisi olarak okunur. Rus ressam Ivan Şişkin ise ormanı neredeyse bilimsel bir dikkatle resmetti; en bilinen eseri Çam Ormanında Sabah (1889), Moskova’daki Tretyakov Galerisi’nde bulunur ve tablodaki ayıları ressam Konstantin Savitski çizmiştir.
20. yüzyılın başında Gustav Klimt, Attersee gölü kıyısındaki yazlarında kare tuvallere kayın ormanları resmetti. Kayın Ormanı I (1902) gibi eserlerde gövdeler neredeyse dekoratif bir desene dönüşür; burada orman artık bir manzara değil, bir yüzey ve ritimdir. Doğayı resmetmenin renk ve ışık boyutunu izlenimcilik yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Land art: doğanın kendisi malzeme olunca
1960’ların sonunda ABD ve İngiltere’de bir grup sanatçı galerinin dört duvarından çıktı. Tate’in tanımıyla land art, doğrudan arazide, toprak, taş, su ve bitki gibi doğal malzemelerle yapılan sanattır. Bu eserlerin çoğu satılamaz, taşınamaz ve zamanla değişir; bu da sanat piyasasına yönelik bir eleştiriydi.
- Robert Smithson, Spiral Jetty (1970): Utah’taki Büyük Tuz Gölü’ne bazalt kaya ve topraktan uzanan, yaklaşık 460 metre uzunluğunda sarmal bir set. Gölün su seviyesine göre yıllarca görünmez olup yeniden ortaya çıktı.
- Richard Long, A Line Made by Walking (1967): Long, İngiltere’de bir çayırda aynı hat üzerinde ileri geri yürüyerek otları ezdi ve oluşan izi fotoğrafladı. Eser, yürümenin kendisinin heykel olabileceğini gösterdi.
Bu ilk kuşak çoğunlukla çöl ve açık arazide çalıştı. Ormanla doğrudan çalışan sanatçılar ise bir sonraki adımı attı: doğaya büyük müdahaleler yerine, onun döngüleriyle birlikte çalışmak.
Ormanlarda iz bırakan sanatçılar
Andy Goldsworthy
1956’da İngiltere’de doğan Goldsworthy, yaprak, dal, taş, buz ve kar gibi o anda ve o yerde bulduğu malzemelerle çalışır. Renklerine göre dizilmiş yapraklar, buzdan kemerler ya da bir dereye bırakılmış çiçek zincirleri çoğu zaman saatler içinde dağılır; eserin kalıcı kaydı fotoğraftır. Kalıcı işleri de vardır: New York’taki Storm King Sanat Merkezi’nde ağaçların arasından kıvrılarak geçip bir göle giren taş duvar Storm King Wall (1997–98) bunların en bilinenidir. Thomas Riedelsheimer’in Rivers and Tides (2001) belgeseli, sanatçının çalışma yöntemini en iyi anlatan kaynaklardandır.
Nils-Udo
Alman sanatçı Nils-Udo, 1970’lerin başında ressamlığı bırakıp doğada çalışmaya başladı. Ağaç dalları, toprak, çiçek ve suyla kurduğu dev kuş yuvaları (Nest, 1978) ve geçici yerleştirmeleri, insanın içine oturabileceği ölçekte, ama yine doğanın parçası olarak kalacak biçimde tasarlanır. Nils-Udo da eserlerini çoğunlukla fotoğrafla belgeler.
Giuseppe Penone
Arte Povera hareketinin önemli isimlerinden İtalyan heykeltıraş Penone, ağacı zamanın ve büyümenin kaydı olarak ele alır. 1968’de başladığı Alpi Marittime serisinde, bir ağaç gövdesini kavrayan elinin bronz kalıbını gövdeye sabitledi; ağaç büyüdükçe bu “el”in çevresinde biçim değiştirdi. Daha sonraki işlerinde endüstriyel kerestelerin yıllık halkalarını tek tek oyarak içlerindeki genç ağacı yeniden ortaya çıkardı.
Ağaç dikmek bir sanat eseri olabilir mi?
Bazı sanatçılar için eser, doğrudan ağacın kendisidir. Bu projelerin ortak özelliği, tamamlanmalarının sanatçının ömrünü aşacak kadar uzun sürmesidir.
- Joseph Beuys, 7000 Meşe (1982–1987): Kassel’deki documenta 7 sergisinde Beuys, kentin dört bir yanına her biri bir bazalt sütunla eşleştirilmiş 7.000 meşe ağacı dikilmesini başlattı. Son ağaç, sanatçının ölümünden sonra 1987’deki documenta 8’de dikildi. Beuys bu işi “toplumsal heykel” kavramının bir örneği olarak tanımladı.
- Agnes Denes, Wheatfield – A Confrontation (1982): Denes, Manhattan’ın güney ucundaki Battery Park dolgu alanında, Dünya Ticaret Merkezi’nin gölgesinde yaklaşık sekiz dönümlük (iki akre) bir buğday tarlası ekip hasat etti. Dünyanın en değerli arazilerinden birinde buğday yetiştirmek, toprağın ve gıdanın değerine dair güçlü bir soru oldu.
- Agnes Denes, Tree Mountain – A Living Time Capsule (1992–1996): Finlandiya’nın Ylöjärvi bölgesinde, eski bir çakıl ocağı üzerinde yükseltilen yapay bir tepeye 11.000 kişi tarafından 11.000 ağaç dikildi. Alanın yüzyıllarca korunması planlandı.
- Klaus Littmann, For Forest (2019): Avusturya’nın Klagenfurt kentindeki futbol stadyumunun zeminine yaklaşık 300 ağaçtan oluşan bir orman kuruldu. Proje, Max Peintner’ın 1970’lerin başında çizdiği ve stadyum tribünlerinden izlenen bir ormanı gösteren distopik bir çizime dayanıyordu.
Bu projeler sanatı çevre tartışmasının içine taşır. Sanatın ekolojik sorumlulukla nasıl buluştuğunu doğa dostu sanat eserleri yazımızda daha geniş ele aldık.
Orman sanat parkları: Arte Sella örneği
Orman sanatını yerinde görmenin en iyi yolu, eserlerin doğal ortamında yaşadığı açık hava sanat parklarıdır. Bunların en tanınmışı, İtalya’nın Trentino bölgesindeki Borgo Valsugana yakınlarında 1986’dan beri süren Arte Sella’dır. Parkta Nils-Udo ve Andy Goldsworthy gibi sanatçıların işlerinin yanında, alanın simgesi hâline gelen Cattedrale Vegetale (Bitkisel Katedral, 2001) yer alır: Giuliano Mauri’nin örülmüş dallardan kurduğu sütunların içinde gürgen fidanları büyür ve zamanla dallardan oluşan yapının yerini canlı ağaçlar alır.
Arte Sella’daki eserlerin çoğu bilinçli olarak çürümeye bırakılır. Ziyaretçi, bir yıl önce gördüğü bir işi ertesi yıl yarı yarıya toprağa karışmış bulabilir. Bu, orman sanatının belki de en ayırt edici özelliğidir: eser tamamlanmış bir nesne değil, doğal bir süreçtir.
Orman sanatı neden önemli?
Orman sanatı üç açıdan önemlidir. Birincisi, sanat eserinin kalıcı, alınıp satılabilir bir nesne olması gerektiği fikrini sorgular. İkincisi, izleyiciyi doğada yürümeye, zamanı ve mevsimi fark etmeye davet eder. Üçüncüsü, iklim krizi ve ormansızlaşma gibi konuları soyut veriler yerine somut bir deneyim üzerinden düşünmemizi sağlar. Doğadan ilham alan tasarım yaklaşımlarının mimari ve iç mekândaki karşılığını biyofilik tasarım rehberimizde, doğadaki biçimlerden yola çıkan üretimi ise biyomimikri ve sanat yazımızda bulabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Land art nedir?
Land art (arazi sanatı), 1960’ların sonunda ABD ve İngiltere’de ortaya çıkan, doğrudan arazide toprak, taş, su ve bitki gibi doğal malzemelerle yapılan sanattır. Robert Smithson, Richard Long ve Andy Goldsworthy bu alanın bilinen isimleridir.
Doğada çalışan en ünlü sanatçılar kimlerdir?
Andy Goldsworthy, Nils-Udo, Giuseppe Penone, Agnes Denes, Richard Long ve Robert Smithson en çok bilinen isimlerdir. Resimde ise Caspar David Friedrich, Ivan Şişkin ve Barbizon Okulu ressamları ormanı öne çıkaran sanatçılardır.
Doğa sanatı eserleri neden kalıcı değildir?
Pek çok sanatçı, eserin doğanın döngüsüne katılmasını, yani çürümesini, erimesini ya da dağılmasını işin parçası olarak görür. Bu eserler çoğunlukla fotoğraf ve filmle belgelenir.
Orman sanatını nerede görebilirim?
İtalya’daki Arte Sella, New York yakınlarındaki Storm King Sanat Merkezi ve Kassel’deki 7000 Meşe ağaçları, doğa ve orman sanatını yerinde görebileceğiniz başlıca yerlerdir.
Kapak görseli: John Constable, Saman Arabası (1821), National Gallery, Londra. Kamu malı.
