Kısa cevap: Heykel, taş, ahşap, kil, metal ya da başka malzemelerle üç boyutlu biçimler oluşturma sanatıdır. Dört temel yöntemle yapılır: malzemeden parça eksilterek oyma, kil veya balmumu gibi yumuşak malzemeyi ekleyerek modelaj, bir kalıba eritilmiş metal ya da başka bir malzeme dökerek döküm ve hazır parçaları birleştirerek montaj. Michelangelo’nun mermer Davut’u oymanın, Rodin’in bronz Düşünen Adam’ı dökümün en bilinen örnekleridir. Türkiye’de modern heykel, 1882’de kurulan Sanayi-i Nefise Mektebi ile kurumsallaştı; Cumhuriyet döneminde anıt heykeller ve Zühtü Müridoğlu, İlhan Koman gibi heykeltıraşlarla gelişti.

Heykel nedir?

Heykel, resimden farklı olarak gerçek bir hacme sahiptir: Etrafında dolaşılabilir, ışık üzerinde gezinir ve izleyicinin bulunduğu mekânı paylaşır. Türkçede “yontu” sözcüğü de heykel anlamında kullanılır. Heykeller genellikle iki gruba ayrılır:

  • Bağımsız (çevresi dolaşılabilen) heykel: Her yönden görülebilecek şekilde tasarlanmış heykellerdir.
  • Kabartma (rölyef): Bir yüzeyden yükselen, tek yönden görülmek üzere yapılmış heykellerdir. Yüzeyden az yükselenlere alçak kabartma, belirgin biçimde taşanlara yüksek kabartma denir.

Sanatın genel türleri içinde heykelin yerini sanat ve sanat türleri yazımızda ele aldık.

Heykel teknikleri

Oyma

Oyma, bir taş, mermer ya da ahşap bloktan parça eksilterek biçime ulaşma yöntemidir. Geri dönüşü olmayan bir tekniktir: Fazla alınan bir parça geri eklenemez. Bu yüzden heykeltıraşlar genellikle önce küçük bir model ya da eskiz hazırlar. Michelangelo’nun 1501–1504 yılları arasında tek bir Carrara mermeri bloğundan oyduğu, 5 metreyi aşan Davut heykeli, bu tekniğin en ünlü örneğidir ve bugün Floransa’daki Galleria dell’Accademia’da sergilenir. Gian Lorenzo Bernini’nin 1622–1625 yıllarında yaptığı Apollon ve Daphne ise mermerin yaprak, saç ve ten gibi farklı dokulara dönüştürülebileceğini gösterir.

Modelaj

Modelaj, kil, balmumu ya da plastilin gibi yumuşak malzemeleri ekleyerek ve şekillendirerek biçim oluşturmaktır. Oymanın tersine eklemeli bir yöntemdir ve hata düzeltmeye izin verir. Büyük kil heykeller, çökmemeleri için metal ya da ahşap bir iskelet (armatür) üzerine kurulur. Kil heykeller fırınlanarak pişmiş toprağa (terrakota) dönüştürülebilir ya da bronz döküm için model olarak kullanılabilir.

Döküm

Döküm, eritilmiş bir malzemenin bir kalıba dökülerek sertleşmesiyle heykel elde etme yöntemidir. Bronz heykellerde binlerce yıldır kullanılan kayıp mum yöntemi şöyle işler:

  1. Heykeltıraş, kil ya da alçıdan bir model yapar.
  2. Modelin kalıbı alınır ve bu kalıptan balmumu bir kopya üretilir.
  3. Balmumu kopya, ısıya dayanıklı seramik ya da alçı bir kabukla kaplanır.
  4. Kabuk ısıtıldığında balmumu erir ve akar; geriye heykelin biçiminde bir boşluk kalır.
  5. Bu boşluğa eritilmiş bronz dökülür; soğuduktan sonra kabuk kırılır, yüzey temizlenir ve patine edilir.

Döküm, aynı heykelin birden fazla kopyasının üretilmesini mümkün kılar. Auguste Rodin’in Düşünen Adam’ı bu yüzden bugün dünyanın birçok kentinde görülebilir. Figür, Rodin’in 1880’de çalışmaya başladığı anıtsal Cehennem Kapısı’nın bir parçası olarak tasarlandı; büyük boyutlu versiyonu 1904’te tamamlandı.

Rodin’in Düşünen Adam heykelinin bir kent sokağında sergilenen bronz dökümü
Rodin’in Düşünen Adam’ının bronz dökümlerinden biri, bir kent sokağında sergilenirken. Fotoğraf: Fernando Santander / Unsplash

Montaj, kaynak ve yeni malzemeler

20. yüzyılda heykel, geleneksel malzemelerin dışına çıktı. Pablo Picasso 1912’de karton ve telden yaptığı Gitar’la heykeli parçaların birleştirilmesiyle kurulan bir yapıya dönüştürdü. Marcel Duchamp’ın 1917’de bir pisuvarı imzalayarak sergiye gönderdiği Çeşme, hazır nesnenin (ready-made) sanat eseri olabileceği tartışmasını başlattı. Alexander Calder’ın havada dengelenen ve hareket eden heykellerine Duchamp 1931’de “mobil” adını verdi. Bugün heykeltıraşlar paslanmaz çelik, cam, polyester, ışık ve hatta ses kullanıyor. Hareketli ve makineli heykellerin hikâyesini robotlar ve sanat yazımızda anlattık.

Kısa bir heykel tarihi

  • Tarih öncesi: Yaklaşık 30.000 yıl önce kireçtaşından yapılan ve yalnızca 11 santimetre boyundaki Willendorf Venüsü, bilinen en eski figür heykellerinden biridir. Anadolu’da Göbeklitepe’nin hayvan kabartmalı dikilitaşları da insanlığın en eski anıtsal heykel örnekleri arasındadır. Konuyu ilk insan sanatı yazımızda ele aldık.
  • Antik Yunan ve Roma: Yunan heykeltıraşlar, vücut ağırlığının bir bacağa verildiği “kontrapost” duruşla figürlere doğal bir canlılık kazandırdı. MÖ 1. yüzyıl ile MS 1. yüzyıl arasına tarihlenen Laokoon ve Oğulları, 1506’da Roma’da bulunduğunda Rönesans sanatçılarını derinden etkiledi.
  • Rönesans ve Barok: Donatello, Michelangelo ve Bernini, antik heykel geleneğini yeniden canlandırıp aştı. Bu dönemin ustalarını en ünlü sanatçılar ve eserleri yazımızda bulabilirsiniz.
  • Modern heykel: Rodin, yüzeyde parmak izlerini ve işlem izlerini bırakarak modern heykelin kapısını araladı. Constantin Brâncuși, biçimi en yalın hâline indirgedi; Uzaydaki Kuş heykeli 1920’lerde ABD gümrüğünde “sanat eseri değil, metal eşya” gerekçesiyle vergilendirilmek istendi ve açılan davayı 1928’de sanatçı kazandı. Henry Moore’un içi boşluklu uzanan figürleri ve Alberto Giacometti’nin incecik insanları 20. yüzyıl heykelinin simgeleri oldu.
  • Çağdaş heykel: Anish Kapoor’un 2006’da tamamlanan ve Chicago’daki paslanmaz çelik Cloud Gate’i, ziyaretçilerin kendilerini ve kenti yansımada izlediği, kamusal alanın en sevilen heykellerinden biri oldu.
Vatikan Müzeleri’nde bir nişte sergilenen, yılanlarla boğuşan Laokoon ve oğullarını gösteren antik mermer heykel grubu
Laokoon ve Oğulları, Vatikan Müzeleri. 1506’da Roma’da bulunan heykel grubu, Rönesans heykeltıraşlarını derinden etkiledi. Fotoğraf: Mario Gogh / Unsplash

Türkiye’de heykel

Başlangıç

Osmanlı döneminde figürlü heykel geleneği, dinî gerekçelerle oldukça sınırlı kaldı; üç boyutlu sanat daha çok mimari süsleme, taş ve ahşap oyma ile gelişti. Modern anlamda heykel eğitimi, Osman Hamdi Bey’in öncülüğünde 1882’de kurulan Sanayi-i Nefise Mektebi’nde başladı. Okulun ilk heykel hocası Ermeni heykeltıraş Yervant Oskan’dı; İhsan Özsoy ise ilk Türk heykeltıraş olarak anılır.

Cumhuriyet’in anıt heykelleri

Cumhuriyet’in ilk yıllarında heykel, yeni devletin simgelerini kamusal alana taşımanın aracı oldu. Ülkede yeterli sayıda heykeltıraş bulunmadığı için ilk büyük anıtlar yabancı sanatçılara yaptırıldı: Avusturyalı Heinrich Krippel’in 1926’da açılan İstanbul Sarayburnu’ndaki Atatürk heykeli, İtalyan Pietro Canonica’nın 1928’de Taksim’de açılan Cumhuriyet Anıtı ve Anton Hanak ile Josef Thorak’ın Ankara Güvenpark’taki Güven Anıtı (1936) bu dönemin en bilinen örnekleridir. 1937’den itibaren Alman heykeltıraş Rudolf Belling’in İstanbul’daki Güzel Sanatlar Akademisi’nde ders vermesi, yeni bir heykeltıraş kuşağının yetişmesine katkı sağladı.

Türk heykeltıraşlar

  • Zühtü Müridoğlu ve Ali Hadi Bara: Türk heykelinin ilk kuşağının önemli isimleridir. Müridoğlu, 1933’te kurulan d Grubu’nun heykeltıraş üyesiydi; bu dönemi Türkiye’de modern sanat yazımızda anlattık.
  • Anıtkabir: Anıtkabir’in heykel gruplarını Hüseyin Özkan, kabartmalarını ise aralarında Zühtü Müridoğlu, İlhan Koman, Kenan Yontuç ve Hakkı Atamulu’nun da bulunduğu heykeltıraşlar yaptı.
  • İlhan Koman: Hayatının büyük bölümünü İsveç’te geçiren Koman, metal levhaları büküp birleştirerek oluşturduğu soyut heykellerle tanınır. İstanbul Yeniköy’deki Akdeniz heykeli, en bilinen kamusal eserlerindendir.
  • Kuzgun Acar: Metal ve tel kullanarak yaptığı heykel ve duvar panolarıyla 1960’ların Türk heykelinde soyut ve deneysel bir çizgiyi temsil etti.
  • Nusret Suman: Ankara Sıhhiye’deki Hitit Güneş Kursu Anıtı (1978), Anadolu’nun eski uygarlıklarını kentin simgesine dönüştüren bir kamusal heykeldir.
  • Mehmet Aksoy: Kars’ta yapımına başlanan İnsanlık Anıtı’nın 2011’de yıkılması, kamusal heykelin kimin kararıyla var olduğu ve korunduğu üzerine geniş bir tartışma başlattı.

Heykelin toplumsal bellek ve kamusal alandaki rolünü sanatın toplumsal etkileri yazımızda ele aldık.

Heykel nerede görülür?

  • İstanbul Arkeoloji Müzeleri: Osman Hamdi Bey’in Sayda’da çıkardığı İskender Lahdi başta olmak üzere antik heykel ve lahitlerin en zengin koleksiyonlarından birine sahiptir.
  • İstanbul Resim ve Heykel Müzesi: 2021’de Karaköy’deki yeni binasında yeniden açılan müze, Türk heykelinin önemli örneklerini sergiler.
  • Kamusal alanlar: Kent meydanları, parklar ve üniversite kampüsleri, heykelle en kolay ve ücretsiz karşılaşılan yerlerdir.

Dünyanın en önemli heykel koleksiyonlarına sahip müzeler için mutlaka görülmesi gereken müzeler rehberimize bakabilirsiniz.

Bir heykele nasıl bakılır?

  • Etrafında dolaşın: Heykel tek bir açıdan değil, hareket ederek okunur. Her adımda biçim ve gölgeler değişir.
  • Malzemeye bakın: Mermerin soğukluğu, bronzun patinası, ahşabın damarları eserin anlamının bir parçasıdır.
  • Ölçeği hissedin: Avuç içi büyüklüğündeki bir figür ile birkaç metrelik bir anıt, bedeninizle çok farklı bir ilişki kurar.
  • Işığı izleyin: Gün ışığında ve yapay ışıkta aynı heykel bambaşka görünebilir.
  • Boşluğa dikkat edin: Henry Moore’dan beri heykelde boşluk da dolu kısımlar kadar önemlidir.

Sanat eseriyle kurulan ilişkiyi daha ayrıntılı olarak izleyici deneyimi yazımızda inceledik.

Sıkça sorulan sorular

Heykel nedir?

Heykel, taş, ahşap, kil, metal ve benzeri malzemelerle üç boyutlu biçimler oluşturma sanatıdır. Bağımsız heykeller her yönden görülebilirken, kabartmalar bir yüzeyden yükselir ve tek yönden görülmek üzere yapılır.

Heykel yapım teknikleri nelerdir?

Temel heykel teknikleri; malzemeden parça eksilterek yapılan oyma, yumuşak malzeme eklenerek yapılan modelaj, eritilmiş malzemenin kalıba döküldüğü döküm ve hazır parçaların birleştirildiği montaj ya da kaynaktır.

Kayıp mum yöntemi nedir?

Kayıp mum, bronz heykel dökümünde kullanılan bir yöntemdir. Balmumundan yapılan model ısıya dayanıklı bir kabukla kaplanır, ısıtılınca eriyen mumun yerine eritilmiş bronz dökülür ve kabuk kırılarak heykel çıkarılır.

İlk Türk heykeltıraş kimdir?

İhsan Özsoy, ilk Türk heykeltıraş olarak anılır. Sanayi-i Nefise Mektebi’nin ilk heykel hocası ise Ermeni heykeltıraş Yervant Oskan’dır.

Kapak fotoğrafı: Ilia Zolas / Unsplash