Kısa cevap: Robotlar 1950’lerden beri sanat üretiminde kullanılıyor. Jean Tinguely’nin 1959’da yaptığı çizim makineleri, Harold Cohen’in 1970’lerin başından itibaren geliştirdiği resim programı AARON, Patrick Tresset’in portre çizen robotları ve Sougwen Chung’un robot kollarıyla birlikte resim yaptığı performanslar bu alanın önemli örnekleridir. 2019’da tanıtılan insansı robot Ai-Da’nın bir tablosu 2024’te Sotheby’s’te bir milyon doları aşan fiyata satıldı. Ancak robotların gerçekten “yaratıcı” olup olmadığı ve eserlerin sahibinin kim olduğu hâlâ tartışmalıdır.
Kinetik sanat ve ilk çizim makineleri
Robot sanatının kökleri, 20. yüzyılın ortasında hareketi sanatın malzemesi olarak kullanan kinetik sanata uzanır. İsviçreli sanatçı Jean Tinguely, 1959’da Méta-matic adını verdiği, ziyaretçilerin çalıştırdığı ve her seferinde farklı soyut çizimler üreten makineler yaptı. Bu makineler, o dönemde moda olan ve sanatçının bilinçaltından gelen jestleri yücelten soyut dışavurumculuğa ironik bir yanıttı. Tinguely’nin 1960’ta New York’taki Modern Sanat Müzesi’nin bahçesinde sergilediği New York’a Saygı ise kendi kendini yok eden bir makineydi.
Video sanatının öncüsü Güney Koreli sanatçı Nam June Paik, mühendis Shuya Abe ile birlikte 1964’te yürüyebilen, konuşabilen ve dışkı yerine fasulye bırakabilen uzaktan kumandalı Robot K-456’yı yaptı. Paik’in robotu, teknolojiye duyulan hayranlığı mizahla sorgulayan bir performans aracıydı.
Harold Cohen ve AARON
İngiliz ressam Harold Cohen (1928–2016), başarılı bir soyut ressamken 1970’lerin başında Kaliforniya’da bilgisayarlarla çalışmaya başladı ve AARON adını verdiği bir resim programı geliştirdi. AARON başlangıçta mekanik bir kolla ya da kâğıt üzerinde hareket eden bir “kaplumbağa” robotla soyut çizimler yapıyordu; zamanla figürler, bitkiler ve renkler çizebilecek hâle geldi. Cohen, programı yaklaşık 40 yıl boyunca geliştirdi. AARON’un eserleri Londra’daki Tate gibi önemli müzelerde sergilendi. Cohen için temel soru, bir makinenin ne çizebileceğinden çok, resim yapmanın aslında ne olduğuydu.
Robotlarla birlikte çizmek
- Patrick Tresset: Fransız sanatçı Tresset, 2010’lardan itibaren “Paul” adını verdiği, bir kamera ve kalem tutan robot kollardan oluşan robotlarla çalışıyor. İnsan Çalışması adlı yerleştirmesinde, karşılarına oturan model için birkaç robot aynı anda portre çizer. Robotların “titrek” çizgileri, Tresset’in kendi çizim tarzından esinlenir.
- Sougwen Chung: Kanadalı-Çinli sanatçı Chung, 2015’ten beri D.O.U.G. (Drawing Operations Unit: Generation) adını verdiği robot kollarla birlikte büyük ölçekli çizimler yapıyor. Robotlar, sanatçının çizim verileriyle eğitilerek onun hareketlerine yanıt verir. Chung, robotları bir araç değil, bir iş birlikçi olarak tanımlıyor.
- Sun Yuan ve Peng Yu, Can’t Help Myself (2016): Çinli sanatçı ikilisinin New York’taki Guggenheim Müzesi için yaptığı bu yerleştirmede, cam bir kafes içindeki endüstriyel bir robot kol, sürekli dağılan kırmızı, kana benzeyen bir sıvıyı süpürmeye çalışır. Eser, 2019 Venedik Bienali’nde de sergilendi ve izleyiciler tarafından makineye yönelik bir empati duygusu uyandırmasıyla dikkat çekti.
Ai-Da: “ilk ultra gerçekçi robot sanatçı”
Ai-Da, galeri sahibi Aidan Meller’ın fikriyle İngiltere’de Engineered Arts şirketi tarafından üretilen ve 2019’da tanıtılan insansı bir robottur. Gözlerindeki kameralar ve robotik kolu sayesinde karşısındakini gözlemleyerek çizim ve resim yapar; resimlerin bir kısmı insan asistanlar tarafından tamamlanır. Ai-Da’nın bilgisayar bilimci Alan Turing’i tasvir eden A.I. God adlı tablosu Kasım 2024’te Sotheby’s’te yaklaşık 1,08 milyon dolara satıldı. Bu satış, bir insansı robotun yaptığı ilk müzayede satışlarından biri olarak geniş yankı uyandırdı; eleştirmenler ise projenin sanattan çok bir gösteri olduğunu savundu.
Robot yaratıcı olabilir mi?
Robot sanatı, yaratıcılığın ne olduğuna dair eski bir soruyu yeniden gündeme getiriyor. Tartışmada öne çıkan görüşler şunlardır:
- Araç olarak robot: Bu görüşe göre robot, fırça ya da fotoğraf makinesi gibi bir araçtır. Eserin asıl yaratıcısı, sistemi tasarlayan, kuralları koyan ve sonucu seçen sanatçıdır.
- İş birlikçi olarak robot: Sougwen Chung gibi sanatçılar, robotların öngörülemeyen tepkilerinin sürece gerçek bir katkı sağladığını ve eserin insan ile makine arasındaki ilişkiden doğduğunu savunur.
- Yaratıcı olarak robot: Bazı araştırmacılar, yeni ve değerli sonuçlar üreten sistemlerin bir tür yaratıcılık sergilediğini öne sürer. Eleştirmenler ise niyet, deneyim ve anlam olmadan yaratıcılıktan söz edilemeyeceğini vurgular.
Hukuk da bu tartışmada şimdilik insan tarafında duruyor. ABD Telif Hakkı Ofisi, yalnızca insan tarafından yaratılan eserleri koruma altına alıyor; bir yapay zekâ sisteminin kendi başına ürettiği bir görselin telif kaydını reddeden karar, 2025’te ABD’de federal temyiz mahkemesi tarafından da onaylandı. Türkiye’deki durumu telif hakkı rehberimizde ele aldık. Yapay zekâ ile üretilen görsellerin sanat dünyasında yarattığı tartışmaları ise yapay zekâ ve sanat ve yapay zekâ sanat yarışmaları yazılarımızda bulabilirsiniz.
Robot sanatının kilometre taşları
| Yıl | Eser veya proje | Sanatçı |
|---|---|---|
| 1959 | Méta-matic çizim makineleri | Jean Tinguely |
| 1964 | Robot K-456 | Nam June Paik ve Shuya Abe |
| 1970’ler | AARON resim programı | Harold Cohen |
| 2015 | D.O.U.G. robot kollarıyla ortak çizim | Sougwen Chung |
| 2016 | Can’t Help Myself | Sun Yuan ve Peng Yu |
| 2019 | Ai-Da’nın tanıtılması | Aidan Meller ve Engineered Arts |
Sıkça sorulan sorular
Resim yapan robot var mı?
Evet. Harold Cohen’in AARON programı, Patrick Tresset’in portre çizen robotları, Sougwen Chung’un robot kolları ve insansı robot Ai-Da resim ve çizim yapan robotların bilinen örnekleridir.
Ai-Da nedir?
Ai-Da, İngiltere’de Aidan Meller’ın fikriyle Engineered Arts tarafından üretilen ve 2019’da tanıtılan, kameraları ve robotik koluyla çizim ve resim yapan insansı bir robottur.
Robotların yaptığı eserlerin telif hakkı kime aittir?
Birçok ülkede telif hakkı yalnızca insan tarafından yaratılan eserleri korur. Robotla üretilen bir eserde telif, genellikle sistemi tasarlayan ve yaratıcı kararları veren insana ya da insanlara ait kabul edilir.
AARON nedir?
AARON, İngiliz ressam Harold Cohen’in 1970’lerin başından itibaren yaklaşık 40 yıl boyunca geliştirdiği ve kendi başına çizim ve resim yapabilen bir bilgisayar programıdır.
Kapak fotoğrafı: Simon Kadula / Unsplash
