Kısa cevap: Marina Abramović (1946 doğumlu), Sırp asıllı performans sanatçısıdır. Kendisini “performans sanatının büyükannesi” olarak tanımlar. Bedenini, sınırlarını ve izleyiciyle ilişkisini sanatının malzemesi yapar. 1974’te Napoli’de yaptığı Rhythm 0 performansında, aralarında dolu bir tabanca, bıçak ve kırbaç da bulunan 72 nesneyi bir masaya koydu. Altı saat boyunca izleyicilerin bu nesnelerle bedenine istediklerini yapmasına izin verdi. Seyirciler giderek saldırganlaştı. 1976–1988 arasında partneri Ulay ile ortak performanslar yaptı. 2010’da New York’taki MoMA’da The Artist Is Present performansında, toplam 736 saat boyunca karşısına oturan 1.500’ü aşkın kişiyle sessizce bakıştı. Kasım 2026’da 80 yaşına girecek ve üretmeyi sürdürüyor.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Abramović bölümünde İbrahim Selim, Rhythm 0 karşısındaki dehşetini gizlemiyor: “Kadının boynuna bıçak dayamışlar hocam, insanlık bu kadar mı kötü?” Burak Yiğit Aydın’ın cevabı bölümün tezini oluşturuyor.
Belgrad’da sıkı bir çocukluk
Abramović, 30 Kasım 1946’da Belgrad’da doğdu. Annesi ve babası II. Dünya Savaşı’nda Tito’nun partizan ordusunda savaşmış, savaştan sonra yeni Yugoslavya’nın ayrıcalıklı seçkinleri arasına girmişti. Annesi askeri bir disiplinle çocuklarını yetiştirdi. Abramović, 29 yaşına kadar annesinin evinde, akşam saat 10’dan sonra dışarıda kalmasına izin verilmeyen bir düzende yaşadığını anlatır. En sarsıcı performanslarının bir kısmını, saat 10’dan önce eve dönmek zorunda olduğu yıllarda yaptı.
Belgrad Güzel Sanatlar Akademisi’nde resim okudu. Ama kısa sürede tuvalin ona dar geldiğini fark etti. 1970’lerin başında, bedenini doğrudan sanatın malzemesi yapan performanslara başladı.
Rhythm serisi ve Rhythm 0
Rhythm serisi, Abramović’in fiziksel ve zihinsel sınırlarını sınadığı performanslardan oluşur. Rhythm 10’da parmaklarının arasına hızla bıçak saplayan bir oyun oynadı. Rhythm 5’te yanan beş köşeli bir yıldızın ortasına uzandı, oksijen azalınca bilincini kaybetti ve izleyiciler tarafından kurtarıldı.
1974’te Napoli’deki Studio Morra galerisinde yaptığı Rhythm 0, serinin ve belki de performans sanatı tarihinin en ünlü işidir. Masada 72 nesne vardı: gül, tüy, bal, ekmek, üzüm, şarap, makas, neşter, çiviler, zincir, kırbaç, ruj, fotoğraf makinesi ve tek mermili bir tabanca. Abramović’in duvara astığı talimat şöyleydi: “Masada benim üzerimde istediğiniz gibi kullanılabilecek 72 nesne var. Performans. Ben nesneyim. Bu süre boyunca tüm sorumluluğu üstleniyorum.” Süre altı saatti.
İlk saatler sakin geçti. İzleyiciler ona gül verdi, onu öptü, kollarını kaldırdı. Sonra işler değişti. Biri kıyafetlerini makasla kesti. Biri boynunu neşterle çizip kanını içti. Biri bedenini çiviler ve zincirle kımıldatıp pozlar verdirdi. Sonunda biri dolu tabancayı başına dayadı ve parmağını tetiğe koydu. İzleyicilerden bir grup araya girip tabancayı aldı ve aralarında kavga çıktı. Altı saat dolduğunda Abramović kalktı ve gözyaşları, kan ve yırtık kıyafetlerle izleyicilere doğru yürüdü. İnsanlar onunla göz göze gelmemek için kaçarak galeriden çıktı. Abramović o gece aynaya baktığında bir tutam saçının ağardığını anlatır.
Ulay ve Çin Seddi
1976’da Alman performans sanatçısı Ulay (Frank Uwe Laysiepen) ile tanıştı. On iki yıl boyunca hem sevgili hem de sanat ortağı oldular. Durgun Enerji’de (1980) Ulay bir ok ile yayı Abramović’in kalbine doğrultmuş, ikisi de geriye yaslanarak oku gergin tutuyordu. En küçük bir kayma, okun kalbine saplanması demekti.
İlişkilerini bitirmek için de bir performans tasarladılar. 1988’de Çin Seddi’nin iki ucundan yola çıkıp yaklaşık 90 gün boyunca birbirlerine doğru yürüdüler ve ortada buluşup vedalaştılar. 22 yıl sonra, 2010’daki MoMA performansında Ulay habersizce Abramović’in karşısındaki sandalyeye oturdu. Abramović’in gözyaşları içinde ona elini uzattığı an, internetin en çok izlenen sanat videolarından biri oldu. Ulay 2020’de öldü.
The Artist Is Present
2010’da MoMA’da açılan retrospektifin merkezindeki performansta Abramović, üç ay boyunca müzenin açık olduğu her saat bir masanın başında oturdu. Karşısındaki boş sandalyeye ziyaretçiler birer birer oturdu ve sanatçıyla sessizce göz göze baktı. Toplam 736 saat boyunca 1.500’ü aşkın kişi bu deneyimi yaşadı. Pek çoğu ağladı. Bu performans, Rhythm 0’ın bir tür tersi gibiydi: Bu kez izleyiciye verilen tek “nesne”, sanatçının dikkatiydi.
Marina Abramović eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Marina Abramović bölümü
Abramović bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 6 derlemesinde yer alıyor. Bölümün merkezindeki diyalog:
İbrahim Selim: “Kadının boynuna bıçak dayamışlar hocam, insanlık bu kadar mı kötü?”
Burak Yiğit Aydın: “Marina insan doğasının karanlık sınırını ifşa etti. Yetki verirsen insan canavarlaşıyor.”
Yiğit Hoca’nın yorumu, Rhythm 0’ı sosyal psikolojinin ünlü deneyleriyle aynı yere koyuyor. Sorumluluk başkasına devredildiğinde ve karşıdaki kişi bir “nesne”ye dönüştüğünde, sıradan insanların ne kadar ileri gidebildiği, Milgram deneyleri gibi çalışmaların da konusuydu. Abramović bu soruyu bir laboratuvarda değil, bir galeride, kendi bedeni üzerinde sordu.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- Boynuna bıçak dayandı mı? Abramović’in kendi anlatımlarına ve performansın tanıklarına göre bir izleyici neşterle boynunu çizdi ve akan kanı içti. Bir başkası dolu tabancayı başına dayadı. Bu ayrıntılar, sanatçının yıllar içinde verdiği röportajlarda tutarlı biçimde yer alır. Performanstan bugüne esas olarak fotoğraflar ve tanık anlatımları kaldı.
- “Yetki verirsen insan canavarlaşır” sonucu: Abramović’in kendi çıkarımı da buydu: “Eğer kararı izleyiciye bırakırsanız, sizi öldürebilirler.” Ama aynı performansta bazı izleyicilerin onu korumak için araya girdiği de unutulmamalı. Yani Rhythm 0 hem insanın karanlığını hem de buna karşı koyan küçük bir vicdanı gösterdi.
- Bugün: 2023’te Londra’daki Royal Academy, ana salonlarında bir kadın sanatçıya ilk kez büyük bir retrospektif ayırarak Abramović’i sergiledi. 2026’da ise Venedik’teki Gallerie dell’Accademia, yaşayan bir kadın sanatçıya adanan ilk büyük sergisiyle onu konuk etti.
Sıkça sorulan sorular
Marina Abramović kimdir?
Marina Abramović (1946), bedenini ve izleyiciyle ilişkisini sanatının malzemesi yapan, Rhythm 0 ve The Artist Is Present gibi performanslarla tanınan Sırp asıllı performans sanatçısıdır.
Rhythm 0 nedir?
Rhythm 0, Abramović’in 1974’te Napoli’de yaptığı, masaya koyduğu 72 nesneyle bedenini altı saat boyunca izleyicilerin istediği gibi kullanmasına izin verdiği performanstır. İzleyicilerin giderek saldırganlaşmasıyla ünlüdür.
The Artist Is Present nedir?
The Artist Is Present, Abramović’in 2010’da MoMA’da üç ay boyunca bir masada oturup karşısına oturan ziyaretçilerle sessizce göz göze baktığı performanstır.
Ulay kimdir?
Ulay (Frank Uwe Laysiepen, 1943–2020), Abramović’in 1976–1988 arasında hem sevgilisi hem de sanat ortağı olan Alman performans sanatçısıdır.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Abramović bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 6 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Marina Abramović, Durgun Enerji (Rest Energy), 1980. © Marina Abramović hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
