Kısa cevap: Ai Weiwei (1957 doğumlu), Çinli çağdaş sanatçı ve aktivisttir. Heykel, enstalasyon, fotoğraf, mimari ve belgeselle çalışır. Eserleri, Çin hükümetinin sansürünü, yolsuzluğunu ve insan hakları ihlallerini hedef alır. 1995’te 2.000 yıllık bir Han Hanedanı vazosunu elinden bırakıp kırarken çekilen fotoğraflarla tanındı. 2010’da Londra’daki Tate Modern’in Türbin Salonu’na, elle yapılıp boyanmış 100 milyon porselen ayçiçeği tohumu serdi. 2008 Sichuan depreminde çöken okullarda ölen öğrencilerin adlarını toplayan bir yurttaş soruşturması başlattı. 2011’de 81 gün boyunca gizli bir yerde gözaltında tutuldu. 2015’ten beri Çin dışında yaşıyor ve son yıllarda mülteci krizini konu alan eserler üretiyor.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’un 1. sezonundaki Ai Weiwei bölümünde İbrahim Selim herkesin sorduğu soruyu soruyor: “Antik vazoyu niye kırdın be adam?” Burak Yiğit Aydın’ın cevabı, Ai Weiwei’nin sanatının özünü anlatıyor.
Bir şairin oğlu, bir kampta
Ai Weiwei, 28 Ağustos 1957’de Pekin’de doğdu. Babası, Çin’in en ünlü modern şairlerinden Ai Qing’di. Doğumundan kısa süre sonra babası, Mao rejiminin “sağcı” ilan ettiği aydınlar arasına girdi ve aileyle birlikte uzak bölgelere sürgüne gönderildi. Ai Weiwei çocukluğunun önemli kısmını Sincan’daki bir çalışma kampında geçirdi. Ailenin bir dönem yer altına kazılmış bir barakada yaşadığı, ünlü şair babasının ise yıllarca tuvalet temizlemeye zorlandığı anlatılır.
Mao’nun ölümünden sonra aile Pekin’e döndü. Ai Weiwei Pekin Film Akademisi’nde okudu ve Çin’in ilk avangart sanat gruplarından birine katıldı. 1981’de New York’a gitti ve 12 yıl orada yaşadı. Marcel Duchamp’ın hazır nesnelerinden ve Andy Warhol’un Pop Art’ından derinden etkilendi. 1993’te babası hastalanınca Pekin’e döndü.
Han Hanedanı vazosunu düşürmek
1995’te Ai Weiwei, yaklaşık 2.000 yıllık bir Han Hanedanı toprak vazosunu iki eliyle tutup yere bıraktı. Vazo paramparça oldu. Olay üç kare fotoğrafla kaydedildi: Vazoyu tutan, bırakan ve yerde kırılan vazo. Fotoğraflar, çağdaş sanatın en çok tartışılan görüntülerinden biri oldu. Aynı dönemde başka antik vazoları da parlak renklere boyadı ya da üzerlerine Coca-Cola logosu çizdi.
Ai Weiwei’nin açıklaması Mao’nun kendi sözüne dayanıyordu: “Mao bize hep yeni bir dünya kurmak için eskisini yıkmamız gerektiğini söylerdi.” Kültür Devrimi yıllarında Çin’de binlerce tarihî eser, tapınak ve kitap “eski düşünce”nin kalıntısı diye yok edilmişti. Ai Weiwei, devletin geçmişi ne kadar keyfi biçimde yücelttiğini ya da yok ettiğini sorguluyordu. Aynı zamanda bir şeyin değerini kimin belirlediğini soruyordu: 2.000 yıllık bir vazo mu daha değerli, yoksa onu kıran bir sanatçının fotoğrafı mı?
Sichuan depremi ve 81 gün
12 Mayıs 2008’de Sichuan eyaletinde meydana gelen depremde yaklaşık 70 bin kişi öldü. Ölenler arasında, kötü inşa edilmiş okul binalarının çökmesi sonucu hayatını kaybeden binlerce öğrenci vardı. Hükümet, ölen çocukların sayısını ve adlarını açıklamadı. Ai Weiwei, gönüllülerle birlikte bir “yurttaş soruşturması” başlattı ve 5.000’i aşkın öğrencinin adını tek tek topladı. 2009’da Münih’te Haus der Kunst’un cephesine, 9.000 çocuk sırt çantasıyla bir annenin cümlesini yazdı: “Bu dünyada yedi yıl mutlu yaşadı.”
Soruşturma sırasında Ai Weiwei polis tarafından dövüldü ve bir süre sonra Almanya’da beyin kanaması ameliyatı geçirdi. Nisan 2011’de Pekin havaalanında gözaltına alındı ve 81 gün boyunca, avukatsız ve suçlama yapılmadan gizli bir yerde tutuldu. Serbest bırakıldıktan sonra şirketine büyük bir vergi cezası kesildi. Destekçileri, cezayı ödemesi için ona binlerce kişiden bağış gönderdi. Pasaportu dört yıl sonra iade edildi ve 2015’te Çin’den ayrıldı.
Ayçiçeği Tohumları
2010’da Tate Modern’in Türbin Salonu’na serilen Ayçiçeği Tohumları, porselenden yapılmış 100 milyon tohumdan oluşuyordu. Her tohum, Çin’in porselen başkenti Jingdezhen’de yaklaşık 1.600 zanaatkâr tarafından elle şekillendirildi ve elle boyandı. Mao döneminde Mao halkın “güneşi”, halk ise ona dönen “ayçiçekleri” olarak gösterilirdi. Kıtlık yıllarında ayçiçeği tohumu, insanların paylaştığı küçük bir yiyecekti. İlk bakışta tek bir gri halı gibi görünen enstalasyon, aslında her biri biricik olan milyonlarca bireyden oluşan bir kalabalıktı.
Ai Weiwei eserlerinden seçkiler
Yazıda adı geçen ya da konuyu tamamlayan eserler, nerede bulundukları ve neden önemli oldukları.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor’da Ai Weiwei bölümü
Ai Weiwei bölümü 1. sezonda İbrahim Selim’in kanalında tek bölüm olarak yayınlandı. Ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 7 derlemesinde yer alıyor. Bölümün kilit diyaloğu:
İbrahim Selim: “Antik vazoyu niye kırdın be adam?”
Burak Yiğit Aydın: “‘Yeni bir dünya kurmak için eski tabuları yıkmak gerekir’ diyor. Otoritenin kutsallığını paramparça ediyor.”
Ai Weiwei, programın 1. sezonunda anlatılan, hâlâ hayatta ve üreten az sayıdaki sanatçıdan biri. Bu da onun bölümünü diğerlerinden ayırıyor. Ai Weiwei’nin hikâyesinde “eller kadir kıymet bilmiyor” cümlesi, kendi ülkesinin onu susturmaya çalışırken dünyanın onu dinlemesi biçiminde karşımıza çıkıyor.
Bölümde anlatılan: doğru mu?
- “Eski tabuları yıkmak” sözü: Yiğit Hoca’nın aktardığı cümle, Ai Weiwei’nin Mao’ya gönderme yapan açıklamasının serbest bir özetidir. Ai Weiwei, eylemiyle hem kültürel mirası hem de bu mirası keyfine göre kullanan devlet otoritesini sorguladığını söyler.
- Vazo gerçek miydi? Bu soru çok soruldu ve Ai Weiwei vazonun gerçek olduğunu söyledi. Eleştirmenlerin bir kısmı bunu kültürel mirasa karşı sorumsuzluk olarak gördü. 2014’te Miami’deki bir müzede, bir ziyaretçi Ai Weiwei’nin boyadığı Han vazolarından birini protesto amacıyla yere atıp kırdı. Sanatçının eylemi, bu kez ona karşı tekrarlanmış oldu.
- Bugün ne yapıyor? Ai Weiwei, Çin’den ayrıldıktan sonra Berlin’de, İngiltere’de ve Portekiz’de yaşadı. Mülteci krizini konu alan Human Flow belgeselini çekti, dev mülteci botu enstalasyonları yaptı. Roma Operası’nda Puccini’nin Turandot operasını sahneledi; bu deneyimi anlatan belgesel 2026’da gösterime girdi. Aynı yıl Sidney’deki Avustralya Çağdaş Sanat Müzesi için büyük bir kamusal eser hazırladı.
Ai Weiwei eserleri nerede görülür?
- Tate Modern, Londra: Ayçiçeği Tohumları’nın bir bölümü koleksiyonda.
- Çeşitli uluslararası sergiler: Ai Weiwei’nin eserleri sürekli dolaşan sergilerle dünyanın farklı şehirlerinde gösteriliyor.
Sanatın siyasi ve toplumsal rolüne dair daha geniş bir çerçeve için sanatın toplumsal etkisi yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Ai Weiwei kimdir?
Ai Weiwei (1957), Çin hükümetinin sansürünü ve insan hakları ihlallerini eleştiren eserleriyle tanınan Çinli çağdaş sanatçı ve aktivisttir.
Ai Weiwei neden Han vazosunu kırdı?
Ai Weiwei, kültürel mirasın ve geleneğin kutsallığını, bunları keyfine göre kullanan otoriteyi ve değeri kimin belirlediğini sorgulamak için 1995’te 2.000 yıllık bir Han Hanedanı vazosunu yere bırakıp kırdı.
Ayçiçeği Tohumları nedir?
Ayçiçeği Tohumları, 2010’da Tate Modern’de sergilenen ve Jingdezhen’deki zanaatkârlar tarafından elle yapılıp boyanan 100 milyon porselen tohumdan oluşan enstalasyondur.
Ai Weiwei neden gözaltına alındı?
Ai Weiwei, 2011’de Pekin’de gözaltına alındı ve 81 gün boyunca suçlama yapılmadan tutuldu. Resmî gerekçe vergi kaçakçılığıydı, ancak gözaltının sanatçının hükümet eleştirileri nedeniyle yapıldığı yaygın olarak kabul edilir.
Eller Kadir Kıymet Bilmiyor Ai Weiwei bölümü nerede izlenir?
Bölüm İbrahim Selim’in YouTube kanalında tek başına, ayrıca programın kanalındaki Tüm Bölümler – Part 7 derlemesinde yer alıyor.
Bu yazı Eller Kadir Kıymet Bilmiyor programından bağımsız olarak Bu Kaçıncı Sanat tarafından hazırlanmıştır. Bölümden yapılan alıntılar tanıtım ve eleştiri amacıyla, kısaltılarak aktarılmıştır. Programın diğer bölümleri için Eller Kadir Kıymet Bilmiyor bölüm rehberine bakabilirsiniz.
Kapak görseli: Ai Weiwei, Ayçiçeği Tohumları, 2010. © Ai Weiwei hak sahipleri. Eleştiri ve tanıtım amacıyla alıntılanmıştır (FSEK md. 35). Görsel: WikiArt.
